kantsasar.com – 2013-ի ձմեռը ծանրաքայլ հեռացաւ Քեսապէն, ծիծեռնակները իրենց երազային թռիչքով, աւետեցին գարնան ժամանումը, Արարատեան դաշտի բնակիչ արագիլներու երամը, ողողեց Կասիոս լերան երկինքը, որոնց երկնային ճամբան, ամէն տարի բնազդաբար կ’ուղղէ այդ անմեղ էակները դէպի մասիսաշունչ բնագաւառը, ուր ամենայն հպարտութեամբ կ’արտասանուի Պարոյր Սեւակի «Մենք քիչ ենք, սակայն մեզ հայ են ասում» ոտանաւորը, իրենց հետ բերելով հայկական լեռնաշխարհի փառապանծ պատմութեան ողջոյնը եւ 1915-ի գարնան ցեղասպանութեան տխուր յիշատակը: Բնաջընջումի ձախող փորձը ազգի մը, որուն ծագումը օծուած է «ՀԱՒԱՏՔ»ով, իր հազարաւոր դարերու գոյութեան եւ յարատեւման, մինչեւ ժամանակներու վախճանը, շնորհիւ իր հայկազուն որդիներու աննկուն եւ հզօր կամքին. «ՅՈՅՍ»ով իր գալիք սերունդներուն, հայրենիքի գեղեցիկ ապագան կերտելու եւ «ՍԻՐ»ով ապրելու տիեզերական կեանքը, հակառակ բոլոր դժբախտութիւններուն եւ արիւնալից անցեալին:
Յիշատակի կատարումը սկսաւ, ըստ Քեսապի մէջ ընդունուած կարգին, Հայ Աւետ. Ս. Երրորդութիւն Եկեղեցւոյ մէջ, Չորեքշաբթի, 24 Ապրիլ 2013-ի առաւօտեան ժամը 11-ին, ուր ներկայ էին Քեսապի Երեք Համայնքապետերը, ազգային կազմակերպութիւններու բոլոր ներկայացուցիչները եւ անշուշտ համայն քեսապահայութիւնը, եւ նաեւ, երկրիս ներկայ դժուար պայմաններու բերումով Քեսապ գտնուող տասնեակ մը հայորդիներ:
Պատուելի Սեւակ Թրաշեան հրաւիրեց ներկաները մէկ վայրկեան յոտնկայս յարգելու հայ եւ Սուրիոյ նահատակներուն յիշատակը: Ապա բացման խօսքին մէջ թելադրեց, որ իւրաքանչիւր հայ կամ կազմակերպութիւն, երբ կանգնի նահատակներու յուշակոթողին դիմաց իր յարգանքի տուրքը մատուցելու, արժեւորում ու քննարկում կատարէ, թէ ինչ ըրեր է անցեալ 365 օրերու ընթացքին, հայապահպանման վեհ ծրագրին, եւ որքանով պահեր է մեր աստուածատուր լեզուն, մշակոյթը, դպրոցներն ու եկեղեցիները, նոր սերունդին պահանջատիրութեան դրօշը փոխանցելով, ու շեշտեց որ տօնակատարութեան ներշնչումները եւ խօսքերը չմնան զգացական ապրումներու ծիրէն ներս, այլ` վերածուին ծրագրի եւ ռազմավարութեան, պահելու համար հայ ազգը (Սփիւռք եւ հայրենիք) ի խնդիր մեր իրաւունքներուն եւ արդար դատի պահանջատիրութեան իրականացման:
Բացման խօսքէն ետք, համաձայն յայտագիրին, հրաւիրեց միասնաբար երգելու «Հայ զինուորի մօր երգը», ապա տիկ. Սիլվի Աբէլեան-Ճղլեանը ասմունքեց Համօ Սահեանի «Հայերէն են գալու դարերդ» ոտանաւորը: Զուլալ Պոյմուշագեան, Ռազմիկ Մելքոնեան եւ Վահան Սաղտճեան միասնաբար կատարեցին «Տլէ Եաման» եւ «Օտարութիւն» երգերը երաժշտութեան ընկերակցութեամբ:
Օրուան բանախօսն էր Արժ. Տ. Միւռոն Քհնյ. Աւետիսեանը, որ պատմական ակնարկ մը տուաւ թուրք կառավարութեան արիւնալից անցեալէն, նկատմամբ հայ ժողովուրդին, սկսեալ 1884-1923 թուականներու միջեւ երկարող տարիներուն, ինչ որ կը նկատուի 20-րդ դարու մարդկութեան առաջին մեծագոյն Ցեղասպանութիւնը, խլելով երկու միլիոն անպաշտպան հայերու կեանքը. ու ներկայիս թուրքը կը ժխտէ եւ կը փորձէ համոզել հակառակը աշխարհին, այսօր երբ ահաբեկիչներու մասին կը խօսուի ամէնուրեք, որ խուլ կը մնայ միջազգային ատեանը մէկ ու կէս միլիոն անմեղ նահատակներու արեան դիմաց: Ան ըսաւ «որպէս ազգ երբեք պիտի չթողունք որ հայկական հարցը հոգեվարք ապրի, այլեւս ժամանակն է նոյնիսկ ապտակելու միջազգային իրաւունքի երեսին, որովհետեւ արդէն հարիւրամեակի լրումին կը մօտենանք եւ ամբողջ մէկ դար բաւարար չեղաւ կատարուածին իրաւական ճշգրիտ գնահատականը տալու»:
1915 Ապրիլ 24-ի արեւածագին երիտթուրքերը, համաձայն կառավարութեան հրամանին, կ’անցնին նախապէս մշակուած ծրագրի իրականացման: Կը սկսի հայ ժողովուրդի սպանդը, «միջազգային յանցագործութիւն» մը` որ իր նպատակներով, չափերով ու ձեւերով մինչ այդ անյայտ էր քաղաքակիրթ աշխարհին: Թուրքիան կը կոտորէր ժողովուրդ մը, որ մեծապէս նպաստած էր Թուրքիոյ արդիւնաբերութեան, ճարտարապետութեան, թատրոնի, տպագրական գործի եւ արհեստներու զարգացմանը:
Հայ ժողովուրդի թշնամին կ’ուզէ մեզ տեսնել ընկճուած եղեռնէն ու ջարդէն, թալանէն ու գաղթէն յուսահատած, քայքայուած ու վհատած, հակառակ այս բոլորին հայը կ’ապրի հպարտ, մեծ համբերութեամբ, տոկունութեամբ եւ լաւատեսութեան ձըգտումով, եւ իր արդար դատի լուծումը տեսնելու ցանկութեամբ: 1915-ի ջարդին ենթարկուած ժողովուրդը նորէն ոտքի կը կանգնի պողպատեայ կամքով:
Մեր ժողովուրդի առասպելական տոկունութեան մասին խօսած ատեն անգլիացի պատմաբան` Էմիլ Տիլոնը կ՛ըսէ. «Հայերը լաւատես են այնպիսի իրադրութիւններու մէջ, որոնք յուսահատութեան կը մատնեն որու որ ըսես:
Տէր Միւռոնին խորհրդածութիւնը հարուստ էր աղէտէն վերընձիւղած հայ բանաստեղծներու եւ գրագէտներու ստեղծագործութիւններով, ինչպէս Թումանեանի «ես առաջ եմ գալու… մի արիւնոտ հողից, մի անօրինակ զարհուրելի պատմութիւնից, մի յօշոտուած ժողովուրդից», եւ Սիամանթոյի սգաւոր եւ ազատագրական պայքարի շեփորահար խօսքը որ կը գրէ. «Օ՜ չի սոսկաք, երբ անպատմելի պատմութիւնս ձեզի պատմեմ…»:
Ան կոչ ուղղեց հայկական դատին պահանջատիրութեան կառչելու ի յարգանք նահատակներուն արեան կանչին եւ կարեւորեց Հայաստանի Հանրապետութեան հզօրացումը ու հայ ազգի գոյատեւման եւ շահերու պաշտպանութիւնը, ինչպէս նաեւ` առաւել հայանալու, հայութեան տեսիլքներով ապրելու եւ գործելու, մեր մեծ երազներու հանդէպ մեր հաւատարմութիւնը եւ անոնց գործադրութեան ի տես մեր առաւել պատրաստակամութիւնը յայտնելու:
Ապա դարձեալ ժողովուրդը միասնաբար երգեց «Տէր Ողորմեա» շարականը:
Փակման խօսքը կատարեց Գերապատիւ Հայր Գարեգին Վրդ. Քէօշքէրեանը, եզրափակելով օրուան հանդիսութիւնը, շեշտ դրաւ կառչած մնալու մեր արդար դատի հետապնդման եւ պահանջատիրութեան, անդրադարցաւ մեր Սուրիական հայրենիքի սարսափելի վտանգի եւ յարձակումներուն մասին, եւ թէ Հայոց Ցեղասպանութեան 100-ամեակի սեմին թուրքը մտադրած է քանդել եւ բնաջնջել Սուրիոյ ժողովուրդը, բայց Աստուծոյ կամքով յաղթական դուրս պիտի գայ միասնաբար պայքարելով եւ հաւաքաբար աղօթելով:
«Հայր մեր»ով եւ «Կիլիկիա» քայլերգով փակուեցաւ օրուան սգահանդէսը: Ապա քայլարշաւով ուղղուեցաւ ժողովուրդը դէպի յուշարձան, ուր տեղի ունեցաւ դափնեպսակներու ու ծաղկեփունջերու զետեղում եւ կատարուեցաւ հոգեհանգստեան պաշտօն:
Սօսի Կարճիկեան