kantsasar.com – ԾՆՈՒՆԴԴ ՇՆՈՐՀԱՒՈՐ, ՍԻՐԵԼԻՍ
Այսօր Նոյեմբերի 23-ն է: Արմինէիս ծննդեան տարեդարձի օրը: Ինչպէ՞ս նշենք սիրելիիս տարեդարձը երբ ինք… այլեւս չկայ… մեկնած է մեր աշխարհէն:
Ամէն տարի նոյն օրը երբ մենք բոլորուած սեղանի շուրջ շնորհներով առլցուն կենացդ քու, կը պարպէինք բաժակներ զաւակներով ու թոռներով մեր` դրախտն ա՛ս էր կը գոչէինք:
Այսօր ինչպէ՞ս սեղան շտկենք երբ ծննդեանդ այս վայրին մէջ ահեղագող պատերազմ է. տունե՜ր, տունե՜ր կը փլցուին, մայրեր կու լան ու սիրահար մը մեկուսի կ’ողբայ կորուստն իր սիրածին, երբ մեր դուստրը Պէյրութի մէջ թոռնիկ մըն ալ մեր ծոռան, մեր ծոռան հետ հոն են, ու մեծ թոռն ալ այնքան սիրուած արդէն կ’ապրի Երեւանի բարձունքին:
Պայմաններուն մէջ այս դժնէ սեղան շտկել ո՞վ կըրնայ, երբ զոյգ թոռներ` Նարէ, Արմիկ դէպի գիրկդ վազող, գուրգուրանքով կը գրկէիր քու խանդակաթ մեծ սիրովդ սիրելիս:
Բաժան-բաժան եղած այսպէս, ես մինակուկ սեղան շտկե՞մ, ի՞նչ սեղան եթէ յիշատակդ իմ սիրելի, «Զիս լալու չափ կը յուզէ՛…»
«Կեանքիս ընթացքին ես պէտք չունեցայ
Դրախտը փնտռել այս երկրին վրայ
Զի իմ դրախտս ես քեզմով գտայ….» (Թ.Թ.)
Այսօր սիրելիս, դարձեալ դուն ես որ կը հաւաքես մեզ Հալէպէն` Պէյրութ ու սրտամօտ Երեւան: Ու ծնունդը, քու օրհնեալ ծնունդդ, օրհնաբեր, մէկտեղ երեք, այս երեք քաղաքներու մէջ կը նշենք:
Բայց սիրելիս, այս տխրութեան վարագոյրը թող տուր բանալ, որ ըսեմ թէ Նոյեմբերի 21-ին, երբ օրն էր Չորեքշաբթի, Կրթասիրաց Վարժարանին մէջ Հալէպ ժողովի մը ներկայ էի, ուր սեղանի մը շուրջ նստած կը լսէինք զեկուցում մը մեծղի գիրքի մը մասին ծնունդովը (երկլեզու` հայերէն-անգլերէն) պիտի աշխարհ իմանար, թէ Այնթապի հայ կանայք ի՜նչ ճարտարութեամբ, ի՜նչ եռանդով ասեղնագործ հրաշքն ի՞նչ է, ի՜նչ հրաշքներ գործեցին:
Դուրսը պատերազմ, որոտում, դուրսը փամփուշտ տեղացող, իսկ ներսը մենք բոլորուած ութը հոգի, գիրքի մը ծնունդին համար մեր կարծիքը կու տայինք:
Այսպէս ահա քու ծնունդիդ նախորդող օրը անցաւ հայաբարբառ նոր գիրքի մը ողջունելի պատմութեամբ:
Սիրելիդ իմ, այս լուրն ըլլայ նուէրս իմ այնքա՜ն, այնքա՜ն բերկրալի տարեդարձին քու անմեռ:
Դուրսը պատերազմ, տեղացող կապար, ներսը` ծնունդը` «Այնթապի Ասեղնագործութիւն» գիրքին, հեղինակը` Հրազդան Թոքմաճեան:
Սիրելիդ իմ, հեքիաթ կեանքիդ համար ես այս հեքիաթը հիւսեցի…
Դուրսը` պատերազմ, ներսը` ներբողը հայ կանանց լուսատու ձեռքի…
Թող որ կեանքը մեր միշտ երկով լեցուի…
Հօ՜, հորովել, մշտնջենի երգ, մշտնջենի հերկ, հունձքն առատ ըլլայ ու ըլլայ բարի, թէկուզ մեզ խանդէ պատերազմն ահեղ: Դուրսը դարանակալ անոպայի մը գնդակէն արաբ կին մը տապալած էր ու կողքին դստրիկ մը վիրաւոր… ողբամ մեռելոց….
Հալէպ, 23 Նոյեմբեր 2012
ԵՐԱՆԻ՜ ՄԵՆՔ ԿԱՐԵՆԱՅԻՆՔ…
Երկու երիտասարդ ու տարեց մարդ մը ծառի մը յենած, մայթի վրայ կը զրուցէին: Մօտիկ խանութէ մը ծրար մը հաց թեւիս տակ դուրս կու գայի:
Զրոյցը բարձրաձայն էր, բարձրաձայնողը ծերուկն էր: Կեցայ պահ մը որ լսեմ նիւթը խօսուածքին: Բայց ի՞նչ պիտի ըլլար նիւթը այս օրերուն բոլո՜ր, բոլո՜ր մարդոց եթէ ոչ տեւող պատերազմը:
Խօսողները հայեր էին: Հայ թէ արաբ, նիւթը խօսքին արդեօք պատերազմը չէ՞ր.-Քանի՞ մեռեալ տուաւ Հալէպը այսօր, քանի՞ ռումբ, ո՞ր տան եւ ո՞ր տանիքի վրայ պայթեցան…
Բայց ո՜չ, լսելով երեքներու զրոյցը հասկցայ թէ խօսակցութեան նիւթը կապարի մասին չէր, ոչ ալ ռումբի: Գլխաւոր խօսողը տարիքոտ մարդն էր.-Երէկ կերայ վերջին հացի կտորը, կ’ըսեն թէ հաց ու սննդեղէն բաժնող կեդրոններ կան Հալէպի մէջ. արդեօք որո՞ւ դիմեմ միջոց մը սնունդէ չզրկուելու համար: Կեանքիս մէջ ուրիշի ձեռք բացած չէի…
Երկու երիտասարդները տուին երկու կեդրոններու անուններ եւ թելադրեցին տարիքոտ մարդուն որ վաղն իսկ ներկայանայ, այնտեղ ուր կարիքաւորներու սնունդ կը բաժնեն:
Մարդը համոզուած չէր երեւեր:
Քալեցի, որպէսզի անոնց աչքին իրենց զրոյցը լսողը չնկատէին: Տխրեցայ ճիշդը, որ այդ տարիքին հայ մարդ մը, տարիքը առած մարդ մը սնունդի պէտք ունէր:
Երբ տխրութիւնս շալկած կը քալէի դանդաղելէն, դիմացս ելաւ ծանօթ մը, որ գոչեց.- Բարեկամս, գիտեմ թէ ըսելիքս ուրախութիւն պիտի պատճառէ քեզի… Լա՛ւ, լա՛ւ, ամբողջ ականջ կտրած պիտի լսեմ: Կ’աճապարեմ ըսել, որ այսօր մեր ակումբին մէջ, ուր 26 հոգի ներկայ էին, որոշեցինք որ մեզմէ ամէն մէկը կարօտեալներ փնտռէ իր շուրջը, որ մենք անձամբ երթանք անոնց տուները, քանի որ շատեր կ’ամչնան ներկայանալ: Ես արդէն մտքէս որոշեցի տալ քանի մը անուն:
-Ուրախ եմ որ կը շարունակուի օժանդակութիւնը:
-Այո՛, քանի կան կարօտեալներ պիտի շարունակուի:
-Սիրելիս, ես ալ արդէն մէկը ունիմ…
-Ըսէ անունը, եւ հասցէն եթէ գիտես:
Անունն անգամ, մանաւանդ հասցէն չեմ գիտեր: Բայց ցոյց կրնամ տալ քեզի, ահա՛, քանի մը քայլ անդին են… ու երկուքով մօտեցանք զրուցողներուն, որոնք տակաւին կը շարունակէին համոզել ծերուկը:
Բարեկամս ջերմօրէն բարեւեց խօսողները եւ ըսաւ.-Տղաք, ես պաշար բաժնող յանձնախումբին անդամներէն եմ, ու դիմելով ծերուկին ըսաւ.-Լսեցի որ դուք քիչ մը նեղն էք, դուք վաղը առաւօտ մեր կեդրոնը եկէք, եթէ դժուար է, տուէք ձեր հասցէն եւ ես անձամբ կը հասցնեմ ձեզի պատշաճ օժանդակութիւն:
Երիտասարդ տղաքը շատ աւելի ուրախացան քան ծերուկը, նաեւ մենք:
Երբ կը հեռանայինք ծերուկը կը մրմնջէր.-Աստուած ղրկեց ձեզ:
Իսկ երկու երիտասարդներուն աչքերուն մէջ թախիծ կար. Անոնց աչքերը կը խօսէին մեր երկուքին հետ ըսել ուզելով «վարձքերնիդ կատար, երանի մենք կարենայինք օգնել մեր այս հայրենակիցին, ձեր մօտենալէն առաջ…
Ինչպէս երէկ, այսօր եւս երանի՜ այս դէպքն ալ պատմէի Արմինէիս: Որքա՜ն պիտի ուրախանար…
Հալէպ, 23 Նոյեմբեր 2012
ԳԻՐՈՎ ԿԸ ՊԱՅՔԱՐԻՄ
Ոչ թէ ըստ երեւոյթին այլ ճշմարտապէս ըստ իրականութեան Սուրիայէն հեռու ապրողներ նոյնքան եւ աւելի հետաքրքրուած են այս երկրին տագնապով եւ ապագայով, քան տագնապը հոս ապրելով իրենց ջիղերովն անգամ կրողները:
Օր չ’անցնիր որ Պէյրութէն գրող հայեր, հեռու ու մօտիկ ազգականներ-զաւակ, թոռնիկ ու քոյր-ու ծանօթներ հեռախօսով հարցակոխ չընեն զիս. Միշտ Պէյրութէն ձայն կու տային մատենագէտ Ժիրայր Դանիէլեանը, արձակագիր Արամ Սէփէթճեանը, բանաստեղծ Պէպօ Սիմոնեանը, հայ մշակոյթով խանդավառ, գրող Արմէն Յարութիւնեանը, ճարտարապետ Մկրտիչ Պուլտուգեանը իր կառուցած Garden Tower պանդոկէն,գրող Գէորգ Եազըճեանը, որուն խանդավառութիւնը կու գար նաեւ Երեւանէն, պատմաբան, հրապարակագիր Երուանդ Հ. Քասունին, երկար տարիներ Հ.Մ.Մ.ին ծառայած Հայկ-Արամ Գալինճեանը, հայ մամուլի ընթերցող Մելգոնեանցի Ասատուր Մեսրոպեանը, Զաւէն Ղարիպեան եւ Կարօ ու Վերժին, յաճախակի Ժընեւէն կը զանգէր բանաստեղծ Յակոբ (Ժագ) Սարգիսեանը: Ամբողջ հարստութիւն մը ինծի համար.
-Ինչպէ՞ս ես, առողջութիւնդ ինչպէ՞ս է, վեր ելիր եկուր, Պէյրութը մօտ է, ի՞նչ գործ ունիս հոն, կորսուած կապարի մը չհանդիպիս:
Այս անգամ զանգողը Փարիզէն է, կնոջս քոյրը` Զապէլը.
-Ինչպէ՞ս ես քեռայր, յուսամ վնասի ենթարկուած չես, լուացքդ ո՞վ կ’ընէ, արդուկդ ո՛վ: Ճաշերդ որո՞նք կ’եփեն, քոյրս գնաց, մինակ մնացիր, ելիր եկուր Փարիզ:
Աւստարալիոյ Սիտնի քաղաքէն կու գայ ձայն մը.
-Ալօ՜, Սարգիս Արոյեանն է խօսողը.-Խըսըմ, ինչպէ՞ս ես, ինչպէ՞ս կ’ապրիս պատերազմական Հալէպի մէջ. ելիր եկուր Սիտնի, քեզ օփերա տանիմ:
Սարգիս Արոյեան Մելգոնեանցին չի գիտեր, թէ Հալէպի մէջ բեմադրուող օփերան աւելի հետաքրքրական է իր իրաւութեամբ քան Սիտնիի շքեղ օփերան, որ որպէս փերի ովկիանոսէն ծնած է:
Աթէնքէն կու գայ ձայնը տիկին Քէպաճեանին:
Երեւանէն խօսողը թոռնիկս է` բանաստեղծուհի Նուշիկը:
Իրմէ ետք ձայնը կը լսեմ գեղանկարիչ Յակոբ Յակոբեանին ու անոր տիկնոջը` Մարիին:Հապա Շահէն Խաչատուրեա՞նը… բոլորն ալ մտահոգ են ինձմով:
Ամերիկայէն կը ձայնեն ազգականներ ու անոնց կարգին ճարտարապետ Սարգիս Պալմանուկեանը, մեծահասակ ուսուցիչ ու տնօրէն, նաեւ գրող Երուանդ Պապայեանը:
Երեւանէն կը խօսին նաեւ քոյրս` Մաքրուհին, իր երկու տղաքը եւ գրողներ, գրողներ.. բոլորը չեմ յիշեր:
Գանատայէն կը ձայնեն արձակագիր Արմէն Դարեանի այրին եւ անոր զաւակները, բոլորն ալ մտահոգուած են ոչ միայն ինձմով, այլ մանաւանդ ճակատագրովը Սուրիոյ: Սուրիան արաբական աշխարհի բանալին է, իրա՛ւ բանալին:
Այսպիսի հեռախօսազանգեր կը ստանամ նաեւ սրտամօտիկ Պոլիսէն, ուր երբեմն ծաղկեցաւ մեր մշակոյթը իր բազում ճիւղերիովը:
Կը խօսին Արտաշէսը, Սիլվան, «Ակօս»ի խմբագիրը ու քանինե՜ր, քանինե՜ր…
Բոլորը կը դիմեն ինծի նոյն հարցով, որուն նիւթը եթէ իմ առողջութիւնս է, ու աւելի կարեւորը` Սուրիոյ վիճակուած այս քստմնելի օրը.-Ի՞նչ պիտի ըլլայ Սուրիոյ ճակատագիրը…
Որերորդ անգամ խօսողը դարձեալ Փարիզէն` Կարպիս Ջրբաշեանն է: Ան շատ լաւ գիտէ պատճառները բռընկած այս պատերազմին եւ գիտէ թէ որոնց շահերուն համար տեղի կ’ունենայ զզուելի, յափշտակիչներու գործ` այս պատերազմը:
Գահիրէէն ալ ձայն մը կայ, ու տակաւին Ծայրագոյն Արեւելքէն ու Հարաւային Ամերիկայէն, նաեւ Շուէտէն, Վիեննայէն կը ձայնէ քրոջորդիս` Նաճարեան Սրբազանը, միշտ նոյն հարցերով, հարիւր անգամ կրկնուող հարցերով…
Պատասխաններս ալ նոյնն են.-Լաւ եմ, կը կարդամ ու կը գրեմ: Օրագրային ճշգըրտութեամբ ամէն օր կը գրեմ թէ՛ պատերազմին, թէ՛ խաղաղութեան մասին:
Իսկ երբ հարց կու տան ինծի թէ ինչ գործով կը զբաղիմ, կը պատասխանեմ.-Մղուող այս պատերազմին դէմ վահանս հայ գիրն է: Այս պատերազմին դէմ կը պայքարիմ Ս. Մեսրոպի գիրերով, արաբական Ալէֆ-Պէյին օգնելով Մեսրոպեան գիրով: Ու կ’աւելցնեմ.-Պատերազմը ըմբերանելը կապարով չ’ըլլա՛ր, պատերազմը տապալել կրնանք գիրով, գիրքերով: Պատերազմը ունի վերջ, իսկ գիրը անվերջ է, կը դիմէ դէպի դարերը: Գիրը անվախճան է:
Ահա թէ ո՛վ պիտի յաղթէ:
Աշխարհը բաժան-բաժան ընողները հարկ է որ իմանան` թէ աշխարհը անբաժան է՛:
Անբաժա՛ն:
Մէկ է եւ մէկը` անվախճանին սկիզբը:
Թորոս Թորանեան
Հալէպ, 24 Նոյեմբեր 2012