kantsasar.com – Ման­կու­թե­նէս մտա­պատ­կե­րիս վրայ երիզ­ուած էին հա­յոց ջար­դի, գաղ­թի, տե­ղա­հա­նու­թեան պատ­կեր­ներն ու թուր­քի բար­բա­րո­սու­թիւն­ներն ու ան­մարդ­կա­յին արարք­նե­րը:

Մեծ հօրս ջար­դի հետ կապ­ուած դառն յու­շե­րը, եղեռ­նի ող­բեր­գա­կան դէպ­քերն ու իրո­ղու­թիւն­նե­րը այն­քա՜ն տպա­ւո­րած էին նե­րաշ­խարհս, որ կար­ծէք ո՛չ միայն լսած ու կար­դա­ցած ըլ­լա­յի զա­նոնք, այլ նոյ­նիսկ վե­րապ­րած:

Սա­կայն եղեռ­նի ոդի­սա­կա­նը լսելն ու ըն­թեր­ցե­լը մէկ կողմ, ակա­նա­տես ըլ­լա­լը` այլ կողմ…

Ակ­անա­տե՞ս. 100 տա­րի ետք… Այո՛. ես ակա­նա­տես եղայ եղեռն­եան պատ­կեր­նե­րու մէկ տար­բե­րա­կին, երբ վեր­ջերս այ­ցե­լե­ցի մեր հա­յա­բոյր ՆՈՐ ԳԻՒՂ աւա­նը:

Իս­կա­պէս թո՛ւրքը ան­ցած էր այդ­տե­ղէն:

Նոր Գիւ­ղէն ըն­դա­մէ­նը մէկ քլմ. հե­ռա­ւո­րու­թեան վրայ կը գտն­ուէր բնա­կա­րանս: Ինչ­պէս շա­տեր, ես ալ դի­մա­տետ­րի էջե­րէն կ՛իմա­նա­յի վեր­ջին օրե­րու ան­ցու­դար­ձե­րը, յու­զիչ պա­տա­հար­նե­րը, վի­րա­ւոր­նե­րուն ու նա­հա­տակ­նե­րուն անուն­նե­րը եւ խո­րա­պէս կը ցա­ւակ­ցէի պայ­թող հրա­սանդ­նե­րու ձայ­նե­րը ունկնդ­րե­լով:

Խղ­ճա­հա­րու­թեան զգա­ցում մը պա­տեց հո­գիս: Ըլ­լալ այն­քա՜ն մօտ ու այն­քա՜ն հե­ռու…

Չհամ­բե­րե­ցի ու հա­կա­ռակ սպառ­նա­ցող վտան­գին` որո­շե­ցի այ­ցե­լել աղէտ­եալ գօ­տի հռ­չակ­ուած սի­րե­լի Նոր Գիւ­ղը:

Երե­կոյ­եան ժա­մը եօթն էր: Ինք­նա­շար­ժով ան­ցանք այն թա­ղե­րէն, որոնք մեզ Նոր Գիւղ կ՛առաջ­նոր­դէ­ին. հա­մե­մա­տա­բար աւե­լի ապա­հով թա­ղեր` մզ­կի­թին յա­րա­կից: Իւ­րա­քան­չիւր թա­ղի մէջ անջն­ջե­լի հետ­քեր կա­յին ան­մարդ­կա­յին արա­րք­նե­րու` փլա­տակ տու­ներ ու պատշ­գամ­ներ, կի­սա­ւեր պա­տե­րով եր­դիք­ներ ու խա­նութ­ներ եւ հա­զիւ գոր­ծող փոք­րա­թիւ վա­ճա­ռա­տու­ներ ու գնորդ­ներ, բայց մա­նա­ւանդ` անժ­պիտ դէմ­քեր ու անո­րոշ հայ­եացք­ներ…

Հա­սանք Նոր Գիւ­ղի մուտ­քը, ան­ցանք կի­սա­քանդ Կի­լիկ­իա բնա­կա­րա­նա­յին հա­մա­լի­րէն: Հա­յու­թեամբ ու հայ­կա­կա­նու­թեամբ խայ­տա­ցող այս հս­կայ շէն­քը իր փլա­տակ եր­դիք­նե­րով կը գու­ժէր տէ­րե­րու բա­ցա­կա­յու­թիւնը:

Ամա­յու­թի՜ւն էր չորս դին:

Մօ­տե­ցանք Ս. Գրի­գոր Լուա­ւո­րիչ եկե­ղե­ցի: Կող­քի Ազգ. Սա­հակ­եան վար­ժա­րա­նի դար­պա­սի կի­սա­քանդ պա­տը սար­սա­փազ­դու տպա­ւո­րու­թիւն թո­ղուց վրաս: Պատ­կե­րը խօ­սուն էր, այն­քա՜ն խօ­սուն, որ չկր­ցայ զս­պել ափ­սո­սանքս ու զայ­րոյթս …

Քա՜ր լռու­թիւն կը տի­րէր չորս դին… Լռու­թիւնն ան­գամ իր ըսե­լիքն ու­նէր այս­տեղ…

– Մի՛ տնտ­նաք, աճա­պա­րե­ցէ՛ք, նեք­նա­յա՛րկ մտէք, յան­կարծ հրա­սանդ մը չիյ­նայ ձեր գլ­խուն,- գո­չեց վար­ժա­րա­նի շե­մին կանգ­նող մեր հե­րոս­նե­րէն մէ­կը, որ ստանձ­նած էր այդ ժա­մե­րու հս­կո­ղու­թեան պաշ­տօ­նը:

Հա­զիւ մօ­տե­ցած սրա­հի ներք­նա­յար­կին, ուր հա­ւաք­ուած էին ապաս­տան­եալ­նե­րը, շռն­դա­լից պայ­թում մը խան­գա­րեց լռու­թիւնը… Աւե­լի ետք իմա­ցանք, որ Ազգ. Զա­ւար­եան վար­ժա­րա­նի թա­ղը ին­կած կա­զի տա­կա­ռի ցն­ցող պայ­թումն էր, այն տա­կառ­նե­րը, որոնք սկ­սած էին ահ ու սար­սափ սփ­ռել խա­ղաղ բնա­կիչ­նե­րուն վրայ, այն տա­կառ­նե­րը, որոնք ուր­ուա­կա­նի պէս կ՛ըն­կե­րակ­ցէ­ին մե­զի ամէ՛ն տեղ ու ամէ՛ն վայրկ­եան, տանդ մէջ, թէ` այ­լուր:

Ատե­լի՛ էին անոնք ու զզ­ուե­լի՛…

Յաղ­թա­հա­րե­լով վա­խը` շփո­թա­հար մտանք ներք­նաս­րահ: Ամ­բոխ մը կար այն­տեղ, ան­տուն ու ան­կար: Յուզ­ուե­ցայ ի տես այս երե­ւոյ­թին. չկր­ցայ պատ­կե­րաց­նել հա­յը, մե­րօր­եա՛յ հա­յը` գաղ­թա­կա­նի իրա­վի­ճա­կով: «Մա­մա՛, կա­թիկ կ՛ու­զեմ. մա­մա՛, պուպ­րիկս կ՛ու­զեմ», երե­խա­յի մը ար­ձա­գան­գող լացն էր ան­դին:

Տղա­մար­դիկ խմբ­ուած` քա­ղա­քա­կան վեր­լու­ծում­ներ կ՛ընէ­ին եւ նոր ծրա­գիր­ներ կը մշա­կէ­ին. մէ­կը կ՛ըսէր` քա­նի մը օրէն կ՛ել­լենք այս­տե­ղէն, միւ­սը կը պն­դէր` ես այն­քան ալ լա­ւա­տես չեմ, դեռ շա՜տ կ՛ու­զենք այս կա­ցու­թե­նէն դուրս գա­լու, ու­րիշ մը կը զայ­րա­նար` ես այ­լեւս այս­տեղ չեմ ու­զեր ապ­րիլ, իսկ կի­նը անդի­էն կը մի­ջամը­տէր` ո՛ւր պի­տի եր­թանք, ո՛ւր. եթէ կա­րո­ղու­թիւն ու­նե­նա­յինք, ար­դէն շա­տո՜նց հե­ռա­ցած կ՛ըլ­լա­յինք:

Զի­րենք սփո­փե­լու հա­մար կը մի­ջամ­տեմ` «Մէյ մը գա­ցո­ղը զղ­ջա­ցած է, մէյ մըն ալ` մնա­ցո­ղը»:

-Ճա­կա­տա­գիրդ ինչ որ է, այն պի­տի տես­նես,- կ՛ըսէ անդի­էն ու­րիշ մը: Ես կը հա­ւա­տամ, որ մենք կր­կին պի­տի վե­րա­դառ­նանք մեր տու­նե­րը, կըր­կին պի­տի շէնց­նենք մեր Նոր Գիւ­ղը: Հա­լէ­պա­հա­յին վրայ մի՛ վախ­նաք: Միայն թէ դադ­րին այս ան­գութ հրա­սանդ­նե­րը:
Ան­դին, կի­նե­րու խմ­բակ­ներ, սպունգ­նե­րու վրայ նս­տած, կը վեր­յի­շէ­ին իրենց տունն ու տե­ղը, լք­ուած պի­տոյք­նե­րը, կը յուզ­ուէ­ին ու կ՛ափ­սո­սա­յին:

Երի­տա­սարդ­նե­րէն ոմանք հա­մա­կար­գի­չով Նոր Գիւ­ղի աւեր­նե­րը կը դի­տէ­ին ու չէ­ին պատ­կե­րաց­ներ քան­դու­մի ահա­ւո­րու­թիւնը. «Ահա՛ մեր տու­նը, ահա՛ մեր պատշ­գա­մը, ար­դէն պա­տե­րը չկան… Ա՜խ, հրա­սան­դի բե­կո­րը քան­դեց ամէն ինչ», կ՛ըսէր մէ­կը յու­զու­մով:
Բայց նա­եւ ա՛յս ալ տե­սայ` հա­մալ­սա­րա­նա­կան երի­տա­սարդ մը, մուտ­քի քա­րէ աս­տի­ճան­նե­րուն վրայ նս­տած, գիրք ու տետ­րա­կը գե­տին դրած` դաս կը սոր­վէր: Յա­ջորդ օր քըն­նու­թիւն ու­նէր: Արդ­եօք դա­սա­տուն տեղ­եա՞կ էր, թէ ան ի՛նչ պայ­ման­նե­րու տակ քն­նու­թիւն կը պատ­րաս­տէր:

Կր­կին պայ­թում մը. «Մի՛ վախ­նար, ասի­կա թն­դա­նօ­թի ձայն է,- ցըն­ցումս տես­նե­լով ըսաւ մօտս կե­ցող պա­տա­նին,- պայ­թու­ցիկ տա­կա­ռին ձայ­նը այս­պէս չ՛ըլ­լա՜ր. անոր ձայ­նը շա՜տ աւե­լի բարձր կ՛ըլ­լայ, ականջդ կը խուլ­նայ»:
Ակա­մայ անէծք մը հն­չեց շրթ­նե­րէս. անէծք մը` ուղղ­ուած այն թր­քա­բա­րոյ ու թր­քա­տիպ գա­զան­նե­րուն, որոնք վայ­րա­գու­թիւնն ու բար­բա­րո­սու­թիւնը ար­դա­րա­ցու­ցած, ան­մարդ­կա­յին արարք­նե­րը մարդ­կայ­նա­ցու­ցած, ամէն տե­սա­կի չա­րիք կը տե­ղաց­նեն ան­մեղ մար­դոց գլ­խուն:

«Ձեռ­քեր­նիդ կոտր­ուի», կը բա­ցա­գան­չէ անդի­էն ծե­րու­նի մը, այն` որուն տու­նը փլա­տակ դար­ձած էր, որուն հարսն ու թոռ­նե­րը ան­պատս­պար մնա­ցած էին ու անոնք չէ­ին հա­ւա­տա­ցած, թէ ինչ­պէ՛ս մեր երի­տա­սարդ­նե­րուն օգ­նու­թեամբ հա­սած էին եկե­ղե­ցի, ինչ­պէ՛ս ար­հա­մար­հած էին վախն ու մա­հը եւ առանց որե­ւէ յուշ առ­նե­լու տու­նէն` հե­ռա­ցած էին ակա­մայ:

Ութ­սու­նամ­եայ ծե­րու­նին գլու­խը ձեռ­քե­րուն մէջ` կը կսկծար, իսկ զա­ւա­կը կը մտա­ծէր` ինչ­պէ՛ս պա­հէր իր ըն­տա­նի­քը, երբ խա­նու­թը քանդ­ուած էր, տու­նը կի­սա­ւեր դար­ձած էր. եթէ այս­տե­ղէն դուրս գա­յին ո՞ւր պի­տի եր­թա­յին, ինչ­պէ՞ս պի­տի ապ­րէ­ին: Հա՛յ ազ­գը կը հո­գար, բայց ազ­գին ո՛վ հո­գար, ան ալ դար­ձած էր ջլատ­ուած ու վի­րա­ւոր:

Տի­կին­նե­րէն մէ­կը յայտ­նեց, որ ընթ­րի­քի ժամն էր. պէտք էր Տիգ­րան­եան սրահ ուղղ­ուէ­ին հա­ցի փա­թոյթ­ներ պատ­րաս­տե­լու:

Տիգ­րան­եան սրա­հը կը գտն­ուէր եկե­ղեցի­էն շատ քիչ հե­ռա­ւո­րու­թեան վրայ: Հոս հաս­նե­լու հա­մար պէտք էր անց­նիլ Սա­հակ­եան վար­ժա­րա­նէն, որ որ­պէս մի­ջանցք կ՛օգ­տա­գործ­ուէր ուղղ­ուե­լու հա­մար այն­տեղ:

Հա­զիւ ոտքս վար­ժա­րա­նի ներք­նա­շե­մէն ներս դրած, անակն­կա­լը շըշ­մե­ցուց զիս: Դէմս տնօ­րէ­նու­թեան սեն­եակն էր… Ան­մի­ջա­պէս աչ­քիս առ­ջեւ ուր­ուագծ­ուե­ցան վար­ժա­րա­նի եր­կա­րամ­եայ տնօ­րէն` պրն. Ժի­րայրն ու այն­տեղ կա­յա­ցած հա­ւաք­նե­րը, ու­սուց­չու­հի­ներն ու աշա­կերտ­նե­րը… Կեան­քը կ՛եռար այն­տեղ… Իսկ հի­մա, այդ բո­լո­րին փո­խա­րէն կար դա­տարկ սեն­եակ մը` քանդ­ուած պա­տու­հան­նե­րով, խոր­տակ­ուած ապա­կի­նե­րով եւ ցր­ուած քա­րի բե­կոր­նե­րով:

Մի­աուո՜ւ, կոտ­րած աթո­ռի մը տա­կէն մլա­ւեց թխա­գոյն ու գե­ղա­դէմ կա­տու մը:

Ըն­կե­րա­կից­նե­րուս ձայ­նը սթա­փե­ցուց զիս: «Վա­զէ՛, վա­զէ՛, պայ­թում­նե՛րը սկ­սան»: Ու աճա­պա­րե­ցի մի­ա­նա­լու իրենց:

Տիգ­րան­եան սրահն էինք, մեր երի­տա­սարդ­նե­րու հա­ւա­քա­տե­ղին: Իս­կա­կա՛ն հե­րոս­ներ էին անոնք, Ռու­բէ­նի, Նժ­դե­հի ու Չա­ւու­շի շա­ռա­ւիղ­ներ: Նա­յե­ցայ անոնց դէմ­քե­րուն եւ հպար­տու­թեան ու ապա­հո­վու­թեան զգա­ցում մը հա­մա­կեց հո­գիս: Տա­րի մը առաջ, երբ Հա­յաս­տան էի, ի տես այն­տեղ տի­րող երե­ւոյթ­նե­րուն, յա­ճախ կ՛ափ­սո­սա­յի մեր ջամ­բած ազ­գա­յին դաստ­ի­ա­րա­կու­թեան ապար­դիւ­նու­թեան եւ փուճ ու ձե­ւա­կան հայ­րե­նա­սի­րու­թեան վրայ: Սա­կայն երբ նա­յե­ցայ անոնց բոցկլ­տա­ցող աչ­քե­րուն, ինք­նավս­տահ ու քա­ջա­րի շար­ժում­նե­րուն, կռա­հե­ցի, թէ ինչ որ տեղ սխա­լած էի. եթէ ո՛չ ամե­նե­ւին, գո­նէ մա­սամբ մը:
Ասոնք այն երի­տա­սարդ­ներն էին, որոնք գի­շեր ու ցե­րեկ, օգ­նութ­եան աղա­ղակ­նե­րուն ըն­դա­ռա­ջե­լով, վախն ու հրա­սանդ­նե­րը ար­հա­մար­հե­լով` փլա­տակ­նե­րուն տա­կէն կըր­ցած էին փր­կել շն­չող էակ­ներ, կըր­ցած էին ու­սե­րու վրայ շալ­կած` փո­խադ­րել ան­կար ծե­րու­նի­ներ ու մա­նուկ­ներ:
Ասոնք այն երի­տա­սարդ­ներն էին, որոնք սնն­դե­ղէն, ջուր, ելեկտ­րա­կա­նու­թիւն եւ կեն­ցա­ղա­յին անհ­րա­ժեշտ կա­րիք­ներ փո­խադ­րած ու ապա­հո­ված էին ապաս­տան­եալ­նե­րուն, որ­պէս­զի գէթ կա­րե­նա­յին մեղ­մաց­նել անոնց վիշ­տը:

Ան­դին, տի­կին­նե­րը կը շա­րու­նա­կէ­ին ընթ­րի­քի փա­թոյթ­նե­րը պատ­րաս­տել:

Յար­գա՛նք հա­լէ­պա­հայ տի­կին­նե­րուն, որոնք ար­հա­մար­հե­լով կեն­ցա­ղա­յին դժն­դակ պայ­ման­նե­րը, ան­կա­րե­լին կա­րե­լի ըրին, համ­բե­րա­տա­րու­թեամբ տո­կա­ցին դժ­ուա­րու­թիւն­նե­րուն եւ ոյժ ու կո­րով ներշն­չե­ցին իրենց ամու­սին­նե­րուն ու զա­ւակ­նե­րուն:

Ժրա­ջան տի­կին­նե­րը կարճ ժա­մա­նա­կա­մի­ջո­ցին պատ­րաս­տե­ցին մե­ծա­քա­նակ փա­թոյթ­ներ, որոնց մէկ մա­սը ու­ղարկ­ուե­ցան զէյ­թուն­ցի­նե­րու «Իշ­խա­նաց» սրա­հի պատս­պար­եալ­նե­րուն, միւս մա­սը` «Աղա­ճան­եան» սրահ գտ­նուող­նե­րուն եւ առիւ­ծի բա­ժի­նը` եկե­ղեց­ւոյ ներք­նաս­րա­հի պատս­պար­եալ­նե­րուն: Շտապ Օգ­նու­թեան Գոր­ծա­դիր մար­մի­նը աչա­լուրջ կեր­պով կը հո­գար անոնց ամէ­նօր­եայ սնուն­դը:

Ժա­մը ինն էր: Երի­տա­սարդ­նե­րէն ոմանք մօ­տե­ցան տի­կին­նե­րուն, հրա­ժեշտ տուին ու մեկ­նե­ցան: Պա­հա­կու­թեան հեր­թը իրենց էր: «Աստ­ուած հե­տեր­նիդ, Աստ­ուած փր­կէ ձեզ», ըսին տի­կին­նե­րը ու օրհ­նա­բեր մաղ­թանք­նե­րով ճամ­բու դրին զա­նոնք:

Յար­գա՛նք մեր նուիր­եալ երի­տա­սարդ­նե­րուն, որոնք եկած էին իրենց կեան­քի գնով պահ­պա­նե­լու մեր ան­տուն, անօ­թե­ւան մնա­ցած բուռ մը ժո­ղո­վուր­դը, եկած էին յոյս ու վս­տա­հու­թիւն ներշն­չե­լու պատըս­պար­եա­լին, ըսե­լու հա­մար անոր, որ մենք ամէն գնով պատ­րաստ ենք տէր կանգ­նե­լու ձե­զի, եկած էին ըսե­լու, որ մենք չենք թո­ղուր, որ ամա­յա­նայ ու դա­տարկ­ուի մեր սի­րե­լի ՆՈՐ ԳԻՒՂ-ը:

Փլա­տակ պա­տե­րը գու­ցէ կա­ռուց­ուին օր մը, քանդ­ուած եր­դիք­նե­րը վե­րա­նո­րոգ­ուին եւ ամէն ոք վե­րա­դառ­նայ իր շէն­շող տու­նը, հա­ւաք­ուի իր հա­րա­զատ­նե­րուն հետ, մի­ա­նայ իր տարտղն­ուած ըն­տա­նի­քին. այն ատեն միայն մեր քա­ջա­րի երի­տա­սարդ­նե­րը պի­տի զգան, որ իրենք կա­տա­րե­ցին երախ­տար­ժան զո­հո­ղու­թիւն եւ պի­տի ապ­րին այն հո­գե­կան գո­հու­նա­կու­թիւնը, որ ան­փո­խա­րի­նե­լի զգա­ցում մըն է եւ որ հպար­տու­թիւն կ՛առթէ ամէն հա­յու եւ կը փաս­տէ, որ հա­լէ­պա­հայ գա­ղու­թը, յետ-եղեռն­եան օրե­րէն ցայ­սօր, դաստ­ի­ա­րա­կած է սե­րունդ­ներ, որոնք դար­ձած են հայ­րե­նա­սի­րութ­եան ու ան­սա­կարկ ծա­ռա­յու­թեան խօ­սուն ու ցայ­տուն դր­սե­ւո­րում­ներ:

Բիւր յար­գանք ձե­զի:

ԱՅՏԱ Պ. ՄԻՆԱՍԵԱՆ