kantsasar.com – (Ուրբաթ, 20 Սեպտեմբեր, 2013)
Տակաւին համացանցային գիծ չկայ: Հետեւաբար հոս գրելը որո՞ւն համար է: «Ապագային» կ՛ըսեն գրագէտները յաճախ: Բայց երբ այդ ապագայ ըսուածն ալ հիմակուհիմա շատ հեռու կը թուի, հոս գրելը կրնայ իր իմաստը կորսնցնել, եթէ զինք ամուր մը չբռնեմ եւ կամքիս չուաններով չկապեմ:
Ամէն օր այս է ըրածս, մեր բոլորին ըրածը` գալիքին հանդէպ հաւատքը չկորսնցնելու կամքը ամուր, կենդանի, ողջ պահել:
Բայց շատ դժուար է, երբ սղաճը թափով կը շարունակուի միայն մեր քաղաքին մէջ – երկրին մնացեալ քաղաքներն ալ սղաճ ապրեցան, բայց ոչ այս տարողութեամբ – երբ առեւանգումները կը շարունակուին, երբ ա՛լ բնաւ յստակ չէ թէ ինչո՞ւ էր այս վիճակը եւ ինչո՞ւ կը շարունակէ շարունակուիլ:
Առեւանգումները մանաւանդ սկսան մեզ ջլատել.
-Շը՛այէֆ կ՛երթան եղեր, բռնըւեր են: Երեք հոգի են,- եւ կու տան անունները:
-Ինչո՞ւ գացեր են, չե՞ն գիտեր որ վտանգաւոր է:
-Կալուածներ ունին եղեր, կարծեմ խանութ, աշխատանոց …
-Ըլլալիքը պիտի ըլլայ, վրան ալ ահա իրենք առեւանգուեցան:
Ըլլալիքը եւ եղածը դիւրին չէ, դիւրին չէ բոլորին համար, բոլորին գործարանները կողոպտուեցան, տուները քանդուեցան, դրամը հատաւ: Գոնէ հոգիի վնաս չըլլայ, թէեւ այդ ալ եղաւ:
-Չէ չէ, երթալու չէին:
Բարեկամ մը կը պատմէ, որ աղջկան դեղարանին համար շէնքին դրացիներէն «բարեկամ» մը հեռաձայներ է.
-Աղջկադ դեղարանին դեղերուն կարիքը ունինք, կը ծախե՞ս:
Աղջիկը հոս չէ արդէն եւ դեղարանը փակ է:
-Պահ մը մտածեցի. ծախե՞լ. կը կարծեմ որ տալիք գումարնին դիւրաւ կրնան ետ առնել, վրան ալ` կրնան աւելիին համար զիս տանիլ: Ըսի` «եթէ կարիք ունիք, առէ՛ք»: Ոչ գացի, ոչ եկայ:
Ուրիշ երիտասարդ մը, որ նոր վերադարձուցին, չեմ գիտեր որքան գումարի փոխարէն, կը պատմէր, որ զինք դրեր են մեծ «հանկար»ի մը մէջ, ուր աւելի քան առեւանգուած հարիւր երիտասարդներ կը սպասեն.
-Զարմանալիօրէն քաջ էին բոլորն ալ եւ յոյսով կը սպասէին հարազատներուն ձեռնարկելիք համաձայնութիւններուն: Երբ կը տեսնէի որ յուսահատութիւնը կը սկսի տիրել, կ՛ըսէի` եկէք երգենք, ու կ՛երգէինք նաեւ արաբերէն երգեր. մնացեալ երիտասարդներն ալ մեզի կը միանային: Չեմ գիտեր ա՞յս էր պատճառը թէ մեր բախտն էր, որ երբ առեւանգողներէն մէկը մեզ անօթի ձգելու որոշում կ՛առնէր, միւսը գաղտնաբար ուտելիք կը բերէր մեզի:
***
Երէկ իրիկուն (Կիրակի, 22 Սեպտեմբեր, 2013) համերգի գացի, սրբազան համերգ, Սբ. Խաչ եկեղեցիին մէջ, Նարեկացի երգչախումբին կատարողութեամբ:
Նարեկացի, բայց երեսուն երկու երգողներէն միայն մէկը «եան» ունէր: Հիմա կրնայ ըլլալ, որ «հին հայեր» ըլլան մէկ քանին, բայց զգալի էր, որ մեծ մասը արաբ քրիստոնեայ տղաք էին:
Շատ ուրախ էի ոչ այնքան երգեցողութեան կատարելութեամբ, որքան երեւոյթով: Իրապէս, երգող տղոց խանդավառութիւնը յստակ էր իրենց ճիգին մէջ, որով կը փորձէին լաւ բան մը ընել: Հաւանաբար իրենց լաւագոյնն էր որ տուեր էին, որովհետեւ որքա՞ն կատարեալ ձեւով կարելի է երգել դասական համերգ մը, առանց մասնագէտ երաժիշտ-երգիչ ըլլալու:
Եկեղեցին բերնէ-բերան, նաեւ գաւիթն ու վերնատունը լեցուն էին: Մանուկներ ալ կային, որոնք քիչ մը կը վազվզէին եւ քիչ մը մտիկ կ՛ընէին: Բայց որքան ալ մտիկ չընեն, իրենց ականջը կը լեցուի, կը սորվին համերգի երթալ, այս մանուկները, որոնք հազիւ իրենց շուրջը սկսան նայիլ, զէնք, ռումբ, հաուն եւ պատերազմ տեսան: Նման համերգները միայն հրեշտակներու ձայն կրնայ թուիլ նաեւ մեծերուն: Արդէն ճիշդ այդպէս էր, որ իմացայ համերգին մասին:
Մէկ օր առաջ եկեղեցիին դիմացէն կ՛անցնէի, երբ ականջիս հաճոյալուր երգեցողութիւն մը հասաւ, քիչ մը հեռուէն, քիչ մը խորհրդաւոր, կարծես հրեշտակներ ըլլային երգողները: Փողոցին մէջտեղը կեցած ականջ տուի: Պսա՞կ կար: Ոչ, որովհետեւ ո՛չ զարդարուած ինքնաշարժ կար, ոչ խճողում, իսկ եկեղեցւոյ դուռը կիսով փակ էր:
Մօտեցայ:
-Ո՞ւր, տիկի՛ն,- ըսաւ աստիճաններուն վրայ նստած երիտասարդներէն մէկը:
Շատ զարմացայ. յստակ չէ՞ր թէ ուր կը բարձրանայի:
-Եկեղեցի,- ըսի:
-Փակ է:
-Բաց է,- ըսի,- պզտիկ աղօթք մը չե՞մ կրնար ընել:
-Լաւ,- ըսաւ ճարահատ:
Խորթ էր այս հարցուփորձը, որովհետեւ առաջ նման բան չէր ըլլար, եթէ եկեղեցիի մը դուռը բաց ըլլար, մարդիկ յաճախ կ՛ուզէին մտնել, խաչ մը հանել եւ իրենց ճամբան շարունակել:
Ներսը երգչախումբ մը փորձ կ՛ընէր: Որքա՜ն հաճելի, մեծ անակնկալ էր ասիկա: Բայց ինչո՞ւ անակնկալ, երբ անցնող դժուար տարուան ընթացքին գրեթէ տասնեակ մը ձեռնարկներով տարբեր միութիւններ փորձեր էին հալէպցիներուն տրամադրութիւնը փոխել, անոնց կամքը զօրացնել եւ յոյսն ու հաւատքը վառ պահել:
Երբ փորձը վերջացաւ, ծանօթ աղջիկ մը մօտեցաւ:
-Համե՞րգ ունիք,- հարցուցի:
-Այո,- ըսաւ,- ասիկա՛,- եւ ցոյց տուաւ պատին ամրացուած համերգին ծանուցումը` «Ձայն մը խաղաղութեան համար»:
Որոշեցի եւ խոստացայ անպայման երթալ:
Յաջորդ օրը սակայն կէսօրէն սկսաւ հրասանդերու տարափը աջ ու ձախ: Վախը փորս մտաւ` ինչպէ՞ս երթալ, մանաւանդ նման խճողուած վայր մը, ուրկէ դուրս գալն իսկ կրնայ ճակատագրական ըլլալ եթէ բան մը պատահի: Ամբողջ կէսօրէ ետքը տատամսումի մէջ էի: Մէկ կողմէ աղջկան տուած խոստումս, միւս կողմէ իմ փափաքս կը ջլատէին զիս: Ժամը եղաւ 6:55: Համերգը եօթին էր:
Վճռական մղուղով մը առի պայուսակս եւ տունէն ելայ: Ճամբան սակայն նոյն մտատանջութիւնն էր` հապա՞ եթէ բան մը պատահի, ոչ միայն ես, այլ եւ մեծ թիւով մարդիկ կրնան զոհուիլ վասն … ինչի՞, մշակոյթի՞, երաժըշտութեա՞ն:
Բայց կարելի՞ է օրը նման կասկածներով ապրիլ, երբ ամէն օր հրասանդերու նոյն տարափն է, նոյն անապահովութիւնը:
Եւ ինչպէս ամէն անգամ որ տունէն դուրս գամ, այս անգամ ալ «վերջին» աղօթք մը ըրի, մեղքերուս համար թողութիւն խնդրեցի եւ որոշեցի` եթէ ճակատագիրս է, ուրեմն է՛, այս թէ այն ձեւով, տունը փակուիլը պիտի չփրկէ զիս …
Համերգի երթալը սակայն փըրկեց օրս, իրապէ՛ս յոյս ներշնչեց, երիտասարդներուն խանդն ու կորովը եւ երեխաներուն եռանդը փոխանցուեցան ինծի եւ, վստահ եմ բոլոր ներկաներուն: Համերգը մեծ ծափողջոյններով աւարտի հասաւ:
***
Քէլլէսին թաղը հայ մարդ մը տոպրակներով պարէն դրեր կը ծախէ, քիչ մը ամէն բան:
– Ուրկէ՞ բերեր ես,- կը հարցնէ կին մը, որ կարծես աւելի խօսելու մարմաջ ունի, քան գնում ընելու:
– Մա՛ապարէն,- կը պատասխանէ մարդը պարզօրէն:
– Քա ամա՜ն,- կը ճչայ կինը:
– Ի՞նչ եղաւ, քոյրս,- կը տագնապի մարդը:
– Քա ինչպէ՞ս հոնտեղները կ՛երթաս կոր, չե՞ս վախնար կոր:
– Ընտանիք ունիմ, քոյրս, օլուխ-չոճուխ, հաց պիտ հասցընենք, հաց:
– Է՞, ինչպէ՞ս գացիր եա:
Մարդը կը տեսնէ, որ կինը իրապէ՛ս բան գնելու նպատակ չունի:-
Ես գացի, կինս եւ տղաներս ալ հետս տարի:
– Ամա՜ն, քա դուն հայր չե՞ս, չվախցա՞ր զաւակներուդ վրայ:
– Տարի, հապա ես կրնա՞մ աս բոլորը մինակս շալկել: Գացի, տարի, բան մըն ալ մոռցայ նէ, տղաս ղրկեցի, վազելով գնաց-բերաւ:
– Քա ասոնք մարդ չեն, հայր չեն,- կինը հեռացաւ քիթին տակէն տռտռալով:
– Հապա ո՞վ պիտի պահէ ընտանիքս, տիկի՛ն, ես Մա՛ապար գացի, քեզի պէսներուն համար չէ ամմա, քեզի պէսներէն խէր չելլար,- եւ մարդը կը դառնայ մօտեցող հաւանական գնորդին.
– Քիլօ մը ձաւար, քիլօ մըն ալ ոսպ կը կշռե՞ս:
– Կշռեմ, քոյրս, ընտիր ապրանք է, ձեռքովս գացի բերի:
***
Պարէնը երբեմն նաեւ կ՛աժաննայ եղեր. անհաւատալի բայց իրաւ, որովհետեւ հալէպցիները վաղուց սորված են, որ ինչ որ սղի, ա՛լ չ՛աժաննար:
Մարդը հարիւրնոց մը կը վերադարձնէ ու երբ կը տեսնէ որ զարմացած իրեն կը նայիմ, կ՛ըսէ.
– Յիսուն ոսկի իջեցուցինք քիլոյին վրայ, քանի կարգ մը նիւթեր աժանով առինք:
Քիլօ մը քահքէն ուրախութեամբ կը տանիմ տուն, որովհետեւ եթէ այսօր բան մը աժանցեր է, ուրեմն յոյս կայ լաւ ըլլալու:
Բայց երբ կը մտածեմ, որ միայն մէկ տարի առաջ քահքէին քիլօն իննսուն ոսկի էր, սիրտս կը նեղուի. տեղացիներուն, մանաւանդ բանուոր դասակարգին հիմնական ուտելիքն էր «քահքէ ու չայ»ը (թէյով քահքէ): Հիմա՞:
Վերջերս արդէն կատակի կարգ անցած է բոլորին համար ալ, որ ժամանակուան «աղքատի ուտելիքները» հիմա հարուստի ուտելիք դարձեր են` զէթ ու զահթար,- եթէ ձէթ գտնես, որովհետեւ հակառակ քառապատիկ սակին, ձէթը արտօնուած չէ միջանցքէն քաղաք մտցնել- լոլիկի ջուրով հաց,- եթէ այս տարի կրցար լոլիկի ջուր պատրաստել կամ ապահովել, որովհետեւ լոլիկին քիլոն հարիւրտասէն վար չիջաւ, եւ եթէ կրնաս վստահիլ միջանցքէն բերուած եւ փողոցները ծախուող մածուկին. անշուշտ, այդպէս ալ պիտի ըլլար, երբ միջանցքէն անդին լոլիկին քիլոն տասը ոսկի է եւ գնող չկայ …- ոսպով եւ ձաւարով եփուած բոլոր տեսակի կերակուրները- ընդեղէնին գինը քառապատկուեցաւ- եւ այսպէս:
Աժանութիւն արձանագրեր է նաեւ սուրճը, քիլոյին վրայ հարիւր ոսկի: Վատ չէ:
Ինչպէս ըսի, յոյս կրնանք թերեւս փայփայել, միայն համացանցային կապը վերականգնուի, որովհետեւ արդէն շնչահեղձ ենք:
(Վերջ)
Մարուշ Երամեան
26/11/2013