kantsasar.com – Սովորութեան համաձայն առաւօտ կանուխ սուրճս եփած պատշգամ ելայ, ամէն կողմ լռութիւն էր, փողոցը հանդարտ, կէս ժամ անց երուզեռ մը ծայր առաւ, փոքրիկներ ուսերնին գունաւոր պայուսակներ, ոմանք իրենց մայրերուն ձեռքէն բռնած, կարգ մը հայրեր զաւակներուն սակառները շալկած մէկ ուղղութեամբ կ՛երթային:
Անմիջապէս անդրադարձայ, որ վերամուտ է, վերամո՜ւտ դէպի դպրոց: Հաճելի, միեւնոյն ատեն յուզիչ տեսարան մը կար:
Երեւակայութեամբս տարիներ ետեւ գացի 1940-1950-ի ժամանակաշրջանը 2013-ին մէջ կ՛ապրէինք: Յիշեցի մեր դպրոցական օրերը, երբ մեր ծնողներու ընկերակցութեամբ քալելով դպրոց կ՛երթայինք, «է՜ աշխարհ ետեւ կ՛երթաս թէ առջեւ»: Ինքզինքիս գալով «հոգ չէ մեր աշակերտները քալելով թող դպրոց երթան, միայն թէ ուսումէ չզրկուին», ըսի մտովին ու հարցը թեթեւի առնելով բարի տարեմուտ, բարի աշուններ մաղթեցի մեր երկրին, քաղաքին ու ազգին:
Հին օրերու պատկերը հին ընկերուհիներս յիշեցուց: Քաղաքական պայմանները, երթեւեկի ու հեռաձայնային կապի դժուարութիւնները պատճառ դարձած են, որ երկար ժամանակ ընկերուհիներ իրարմէ անտեղեակ մնանք: Այդ օր սակայն, նկատելով որ հեռաձայնելու կարելիութիւն կար, որոշեցի կապուիլ հետերնին ու որպիսութիւննին հարցնել եւ իրենց ամառնային արձակուրդին մասին տեղեկութիւն քաղել:
Ընկալուջը ձեռքիս երիցագոյն ընկերուհիէս սկսայ:
– Ալօ, Ժորժէթ բարի լոյս, Անժէլն է հետդ:
– Հա՜ Անժէլ բարե՜ւ, այս ինչ անակնկալ է:
– Գիտես Ժորժէթ, անձնապէս այցելութիւն տալը դժուարացած է, ըսի հեռաձայնով շրջապըտոյտ մը ընեմ, նայիմ ինչպէս էք, ամառը ինչպէս անցուցիք:
– Ինչ ըսեմ, շատ հանգիստ չեմ, բայց եղածին փառք կու տամ, իսկ ամառը ինչպէս անցընելս կը հարցնես, ինչպէս պիտի անցընեմ, անցեալին քանի մը տարին անգամ մը տղուս քով Ամերիկա կ՛երթայի, հիմա գիտես անկարելի է, բայց ես հոս ալ ուրախ էի, ձմեռը Ճեմարանի, Սահակեան վարժարանի աշակերտութեան ձայներով կը խանդավառուէի, կը զբաղէի, իսկ ամառը կէսօրէ ետք Ճեմարանի պարտէզ կ՛իջնէի, շաբաթը անգամ մը Հ.Մ.Ը.Մ.-ի պարտէզը կ՛երթայի, շաբթուան մէջ մէկ-երկու գիշեր աղջիկներուս եւ թոռներուս հետ Դալար տանիք կ՛ելլէինք, կ՛ուտէինք, կը խմէինք ուրախ-զուարթ տուն կը դառնայինք, Աստուծոյ փառք տալով անկողին կը մտնէինք, ա՜խ ուր մնացին այդ օրերը:
– Հոգ չէ Ժորժէթ, այս օրերուն ալ փառք տանք, մաղթենք մինչեւ գալ վերամուտ ամէն ինչ իր տեղը կը գտնէ, ներկայիս ամայացած, բայց անցեալին աշակերտութեամբ ու մարդոցմով եռուն փողոցդ կրկին իր հին պատկերը կը ստանայ ու դուն իրենցմով կը զբաղիս ու կըրկին Դալար տանիքդ կը վայելես:
– Այդ երազներով է որ կ՛ապրինք Անժէլ, շնորհակալութիւն հեռաձայնելուդ, գիտեմ ժամանակդ կարճ է, պայ-պայ ըսեմ:
* * *
– Բարեւ Լուսին, բարի լոյս:
– Օ՜ բարեւ Անժէլ, ի՞նչպէս ես, շատ ուրախ եմ զիս յիշելուդ:
– Գիտե՞ս Լուսին միշտ միտքս էք, բայց պայմանները…- ըսէ նայիմ ի՞նչպէս ես, Ղազարը ի՞նչպէս է:
– Ի՛նչ ըսեմ, Ղազարին ոտքը դիպուկահարի մը փամփուշտէն վնասուեցաւ, բաւական քաշեց, փառք Աստուծոյ հիմա լաւ է: Օրը անգամ մը վար կ՛իջնէ, Տիգրանեան սրահ կ՛երթայ, հոն ընկերներով կը զբաղին, ես ալ մեր անցեալի Ս.Օ.Խաչի կազմակերպած անմոռանալի պտոյտներու յիշատակներով, ամէն օր շըրջանի մը, օր մը Սէտնայայի, օր մը Մաալուլայի, օր մը պարտէզի ճաշի ձեռնարկներու նկարներով կը զբաղիմ, է՜հ երանելի օրեր ըսելով արցունքը աչքերուս, ժպիտը դէմքիս օ՜ֆ քաշելով կը դիտեմ:
– Վնաս չունի Լուսին մնայուն բան չկայ, այս դժուար օրերը կ՛անցնին: Գիտես դուն ժամանակին «Ձախորդ օրերը ձմրան նման կու գան ու կ՛երթան» կ՛երգէիր, հիմա ալ այդ երգը հաստատելու համար երգէ, որպէսզի մեր երազները իրականանան ու մենք կրկին այդ պտոյտները կազմակերպենք:
– Աստուած բերնէդ լսէ: Իրաւ Անժէլ մեր միւս ընկերուհիներէն ի՞նչ լուր, Սեդայէն, Տիգրանուհիէն, Իսկուհիէն…:
– Սեդան Ամերիկա է, Տիգրանուհին Հայաստան, անոնք ալ քու երգդ կ՛երգեն ու վերադարձի համար խաղաղութեան կը սպասեն: Իսկուհին հոս է, անոնց ալ նոր Երեւանի մէջ գտնուող ամառանոց տունը օտարներ գրաւած նստած են, անոր համար շատ կը նեղուին: Բոլորին պէս իրենց խաղաղութեան աղօթքին պատասխանին կը սպասեն: Յուսանք ալ կ՛իրականանայ, շատը գնաց քիչը մնաց: Մօտ ատենէն տեսնըւելու յոյսով պայ-պայ ըսեմ Լուսին: Միւս ընկերուհիներուս ալ պիտի հեռաձայնեմ:
* * *
– Ալօ՛ Կիթառիկ, ընկերուհիդ է:
– Վայ Անժէլ, ի՞նչպէս ես, որքան կարօտցած եմ քեզ ու բոլոր մեր ընկերուհիները: Այս ինչ օրերու մնացինք, նոյն քաղաքին մէջ զիրար տեսնելու, լսելու դժուարութիւն:
– Հոգ չէ Կիթառ, միայն հոգիի վնաս չունենանք, մէյ մը որ խաղաղութիւն ըլլայ ամէն բան շուտ կը մոռնանք, ըսէ նայիմ ինչպէ՞ս ես, ամառը ինչպէ՞ս անցուցիր:
– Հաւատա՛ ընկերուհիս ամառուան ոչ գալը զգացի ոչ երթալը, այս կարօտի ցաւը ամէն ինչ մոռցնել տուաւ: Աղջկաս մէկը Պէյրութ, միւսը Հայաստան, տղուս ընտանիքը եւ ես հոս. կը յիշե՞ս Անժէլ «Ճապալ Արպաինի» պտոյտները, ամբողջ ճամբան կ՛երգէինք, երբ «Օտարութիւն այսքան տարով» երգին սկսանք չձգեցի որ շարունակենք, բայց հիմա, ես այդ երգը ամէն օր կ՛երգեմ:
– Հոգ չէ Կիթառ, այդ երգին մէջ տող մըն ալ կայ, որ կ՛ըսէ. «այս խնդիրը լուծուի շուտով համբերէ հոգիս համբերէ», դուն ալ միայն այդ տողը կրկնէ ու տե՛ս ինչպէս կը թեթեւնաս: Հեռաձայնի գիծը չի կտրած «պայ-պայ» ըսեմ, ժամանակս կարճ է, «պա՜յ», կը ներես Կիթառ:
* * *
– Ալօ՛ Պերճուկ, Անժելն է քեզ անհագստացընողը:
– Վա՜յ ինչ անհանգստացնել շատ ուրախ եմ ձայնդ լսելուս, ուրկէ՞ կը խօսիս Հալէպէ՞ն, թէ դուն ալ ճամբորդած ես:
– Չէ Պերճուկ չէ, ես Հալէպէն չեմ կրնար բաժնուիլ, առանց փուշի վարդ չկայ, Հալէպը մեր Վարդն է, ըսի նայիմ ինչպէ՞ս էք, ամառը ինչպէ՞ս անցուցիք:
– Ինչպէս պիտի անցընենք, փառք Աստուծոյ տուներնուս մէջ ենք, բայց գիտես Քեսապ սեփական տուն ունինք, տարիներէ ի վեր վարժ էինք ամառները հոն անցընելու, այդ 3 ամսուայ մաքուր օդը որ կը շնչէինք ամբողջ ձմեռը մեզ առողջ կը պահէր, անոր համար ամուսինս ամրան Քեսապս-Քեսապս կ՛ըսէ, գլուխս կ՛ուտէ, հապա այդ «Ղասդալ»ի սրճարանը նստիլը, այդ փառաւոր նախաճաշ ընելը, «քրտիյէ» պանիրով հացը, թէյը, տապկուած հաւկիթը, ձիթապտուղը, ամուսնոյս համար ոչխարի լիցքէն արժէքաւոր էր:
Թոռներս ալ մէկ մասը բանակումէն, մէկ մասը համագումարէն վերջ մեզի կու գային, 10-15 օր կը մնային, կազդուրուած ուրախ-զուարթ քաղաք կ՛իջնէին ու հիմա, այդ բանակումները «մեզի համար երազ դարձան» կ՛ըսեն ու այդ օրերը կը փնտռեն, ես ալ զիրենք կը մխիթարեմ, ողջ մնացողը ամէն դժուարութիւն կը յաղթահարէ: «Միայն ողջ մնանք», կ՛ըսեմ:
– Հոգ չէ Պերճուկ, ամէնքս գիտենք որ այս օրերը այսպէս պիտի չի մնան, պիտի երթան, Աստուած մեր բոլորին տուները եւ բանակավայրերը կայուն պահէ ու տէրերը անփորձանք, մաղթենք որ յաջորդ ամառ այս բոլոր բացերը գոցենք: Ժամանակէդ չառնեմ Պերճուկ, ուրախ եղայ ձայնդ լսելուս, «պայ»:
* * *
– Ալօ՛ բարեւ Տալիդա, ինչպէ՞ս ես, Անժէլն է խօսողը:
– Ա՜ բարեւ Անժէլ, «պրաւօ» որ մեզ յիշեր ես:
– Դուք մոռցուելիք մարդիկ չէք, բայց ժամանակը ամէն ինչ դժուարացուց, խօսիր նայիմ տոքթորը ինչպէ՞ս է, ինչպէ՞ս կ՛անցընէք ձեր օրերը:
– Ա՜խ, փառք Տիրոջ, տուներնուս մէջ ենք, ողջ առողջ ենք բայց…, ինչ ըսեմ, շատ լաւ դրացիներ ունինք, երբեմն մեզ կ՛այցելեն, իրենցմով կը զբաղինք, բայց առհասարակ ինկած ռումբերու ձայներով, հա ասիկա «տօշկա» է, չէ «հաուն» է, մեր մօտ ինկաւ, հա պատշգամ կը վազենք գիտնալու համար, որ ինկածը ուր ինկաւ ու այսպէս…:
Տոքթորն ալ տեւաբար հեռաձայնը ձեռքին զաւակներէն լուր կը սպասէ, գիտե՞ս, արդէն երեք մանչերս ալ քաղաքէն դուրս են, մեծս Լաթաքիա, այսքան մօտ, սակայն տեսնուելու համար ամերիկայի չափ դժուար, միւսը Գանատա` կարօտի երգեր երգելէն յոգնած, պզտիկս Ամերիկա, ան ալ Հալէպս-Հալէպս կ՛ըսէ, ուրիշ բան չըսեր, «տղաս կ՛ըսեմ, Հալէպը քու գիտցած Հալէպդ չմընաց», «Հալէպին կէսն ալ մնայ կը բաւէ», կը պատասխանէ ու կը շարունակէ. «Գիտե՞ս մամա, ամէն անգամ որ ընկերներով կը հաւաքուինք, մեր դպրոցական օրերուն սորված երգերը կ՛երգենք, բանաստեղծութիւնները կ՛արտասանենք նամանաւանդ Յովհաննէս Թումանեանի գործերէն երկուքը` «Ամէնից Լաւ Տունը», «Հին Օրհնութիւնը»: Եթէ մոռցած ես քանի մը տողով յիշեցնեմ.
Հին Օրհնութիւն
Մայրիկ, էստեղից պէտք է հեռանամ
Միակ ձանձրալի տեղը որ գիտեմ
Էս գորշ խրճիթն է
– Ման եկայ մայրիկ աշխարհից աշխարհ
Ամէնից սիրուն լաւ տունը որ կայ
Էս գորշ խրճիթն է
Էս հին խրճիթը
Գետի եզերքին ծառերի տակին:
Խաղաղութիւն ձեզ մեր անբախտ պապեր
Ձեզ տանչող ցաւը մեզ էլ է պատել
Այժմ, տխրութեան թէ քէֆի ժամին.
Մենք է՛լ օրհնելիս մեր զաւակներին,
Ձեր խօսքն ենք ասում «Ապրի՛ք երեխեք
Բաց մեզ պէս չապրէք…:
Է՜ մայր եղիր դիմացիր Անժէլ, բայց քաջալերելու համար կ՛ըսեմ. «հոգ չէ տղաս գիշերուայ մութին կը յաջորդէ լուսաբացը, ամէնքս ալ այդ լոյսին կը սպասենք ու երբ բացուի` մենք բոլորս կրկին «դարձեալ փայլեց»ը պիտի երգենք:
– Այո Տալօ, ես ալ նոյն փափաքը կը յայտնեմ, որ համբերենք: Կը ներես Տալօ քեզի պէտք է «պայ-պայ» ըսեմ, տեսնուելու յոյսով` «պա՜յ»:
* * *
Ու այսպէս պարտականութիւն մը կատարածի հոգեկան մեծ գոհունակութեամբ փառք տուի, որ ընկերուհիներս ամէնքն ալ ողջ առողջ գտայ, թէեւ անոնք մտովին անհանգիստ, բայց ապագայի նկատմամբ լաւատեսութեամբ ու յոյսով զրահուած կառչած կը մնան երկրին ու կը խնդրեմ Աստուծմէ, որ իրենց խաղաղութեան համար ըրած աղօթքին շուտ պատասխանէ:
Անժէլ Պօշկէզէնեան