kantsasar.com – Հի­մա ար­դէն երա­նի կու տանք այն օրե­րուն, երբ քա­ղա­քին գլ­խա­ւոր պո­ղո­տա­նե­րուն ան­կիւն­նե­րը խո­րո­վա­ծա­նոց­նե­րու վե­րած­ուեր էին. սկիզ­բը զար­մա­ցանք` գնող կ՛ըլ­լա՞յ: Յե­տոյ հասկ­ցանք, որ պիւ­թա­կա­զի չգո­յու­թեան մէջ խո­րո­ված ու­տե­լը աւե­լի «յար­մար» է, քան տու­նը ճաշ մը պատ­րաս­տե­լը: Բայց կ՛ափ­սո­սա­յինք քա­ղա­քին գն­չու վի­ճա­կին: Հի­մա երա­նի կու տանք` գո­նէ միս կար խո­րո­վե­լու, լո­լիկ-վա­րունգ կար սա­լատ շի­նե­լու … -Միս չկայ, հաւ կայ, աւե­լի ալ աժան է … Բայց հաւ ալ չկայ:

-Հաց-պա­նիր: -Այդ­քա՞ն հա­րուստ են, հաց-պա­նիր ու­տե­լու չափ:

-Աւե­լի հա­րուստ­նե­րը հաւ­կիթ ալ ու­նին. երե­սուն հա­տին եր­կու հա­զար ու­զեր են երէկ:

No bread, no electricity, (sometimes) no communications, no fuel, no gas, no wood, rare food, insane expenses, no money, no jobs, no safety, no moral, no life, no something, no nothing, no everything. Aleppo-Syria. Ասի­կա մանչս գրեր էր ՖՊ-ին վրայ, ամիս մը առաջ, հետս խօ­սե­լէ ետք: Հի­մա այս բո­լո­րը թուե­լու իսկ շունչ չկայ հա­լէպցի­ին վրայ, միայն` no nothing:

Ամէն օր շու­կայ կ՛եր­թամ` նա­յիմ ի՞նչ կը գտ­նեմ. Վեր­ջերս ոչ միայն բան չեմ գտ­ներ, այլ եւ ամէն պահ վա­խը ու­նիմ «էշ նա­հա­տակ» եր­թա­լու. Չես գի­տեր ո՛ր վայրկ­եա­նին, ուր­կէ կու գայ հաուն-ը. Ձայն ալ չու­նի, որ լսես ու տեղ մը մըտ­նես-պահ­ուը­տիս. Բայց ի՞նչ ընես, կր­նա՞ս շու­կայ չեր­թալ: Կը նա­յիմ պա­րապ խա­նութ­նե­րուն, մայ­թե­րուն ծայ­րը կե­ցած կա­նա­չե­ղէ­նի եւ պտու­ղի պա­րապ կառ­քե­րուն, որոնք հի­մա մեռ­եա­լի նման լա­թե­րով ծածկ­ուած են, եւ սիրտ կը ճմլուի. Առա­տու­թեան ու բա­րի­քի մեր քա­ղա­քը հի­մա ինք բա­րի­քի կա­րիք ու­նի. ի՜նչ ան­հե­թեթ ես, կեանք:

Նո­րէն կատ­ղեր են. վեր­ջին քա­նի մը ժա­մե­րուն աւե­լի քան տա­սը հաուն­ներ ին­կան, ահա­գին վի­րա­ւոր­ներ եւ մեռ­եալ­ներ սփ­ռե­լով: Ազա­տու­թիւն. Բայց որ­մէ՞ է որ կը պա­հան­ջեն այս ազա­տու­թիւնը, ժո­ղո­վուր­դէ՞ն, եւ որով­հե­տեւ ժո­ղո­վուր­դը չի տար այս ազա­տու­թիւնը, ու­րեմն … կը պատ­ժե՞ն զինք: Ոչ, եր­բեք չկր­ցայ հասկ­նալ եւ բնաւ ալ պի­տի չհասկ­նամ տրա­մա­բա­նու­թիւնն ու իմաս­տը ժո­ղո­վուր­դը ա՛ս տա­րո­ղու­թեամբ տա­ռա­պեց­նե­լուն: Եւ դեռ մին­չեւ ե՞րբ: Յե­տոյ, ին­չո՞ւ օրի­նակ ճիշդ այ­սօ՛ր յան­կարծ սկ­սաւ հաու­նի տե­ղա­տա­րա­փը, եր­կար շր­ջան մը հան­գիստ մնա­լէ ետք:

Ալ կը բա­ւէ անա­սու­նի պէս մեր ապ­րի­լը. Մարդ­կա­յին հիմ­նա­կան բո­լոր իրա­ւունք­նե­րէն զրկ­ուած ենք` ջուր, հո­սանք, մար­դու պէս աշ­խա­տան­քա­յին առօր­եայ …
Կը տես­նե՞ս, քա­ղա­քին այս ծանր պայ­ման­նե­րուն մէջ որ­քա՜ն մարդ­կա­յին ող­բեր­գու­թիւն­ներ կ՛ուռ­ճա­նան, կը բազ­մա­պատկը­ուին. Ոչ ոք կը մտա­ծէ, որ քա­նի քա­ղա­քին պայ­ման­նե­րը գրե­թէ անապ­րե­լի են, գո­նէ զի­րար չնե­ղաց­նենք, իրա­րու հա­մար խո­չըն­դոտ­ներ չս­տեղ­ծենք: Ոչ, ամէն մարդ կր­ցած չա­րու­թիւնը սկ­սած է ընել եւ անոր անու­նը ճար­պի­կու­թիւն դնել, պայ­ման­նե­րուն ար­դիւնք որ­պէս պատ­ճա­ռա­բա­նել: Աս­կէ ալ յոգ­նե­ցանք:
Բո­լորս ալ սկ­սեր ենք յար­դի հս­կայ դէ­զի մը մէջ ոչ թէ ասեղ, այլ յոյս փնտ­ռել. Պի­տի գտ­նե՞նք: Մինչ այդ ինչ­պէ՞ս ապ­րիլ:
Երբ փո­ղո­ցը ըն­կե­րուհի­իդ հետ կը քա­լես ու կը խօ­սիս երէկ­ուան ճա­շի հրա­ւէ­րիդ մա­սին` «պա­նի­րով մա­քա­րոն կե­րանք», երբ քեզ յան­կարծ կը կեց­նէ ան­ծա­նօթ երի­տա­սարդ մը եւ կ՛ըսէ. -Պա­նի­րով մա­քա­րո՞ն կե­րաք … ճոխ է եղեր ձեր ճա­շը … ուր­կէ՞ պա­նիր գտաք … Այն ատեն է, որ կը հասկնաս թէ ի՜նչ տա­րո­ղու­թիւն ստա­ցեր է քա­ղա­քիդ շր­ջա­փա­կու­մը: Յե­տոյ աշ­խար­հէն բա­ներ մը իմա­նա­լու հա­մար երբ դի­մա­գիր­քը կը բա­նաս եւ քեզ կը դի­մա­ւո­րէ «քրիս­տո­ն­եայ ղպ­թի մը գլ­խատ­ուած Սի­նա­յի մէջ» լու­րը, կ՛որո­շես մնալ նա­եւ քու ներ­քին, հո­գե­կան շր­ջա­փա­կու­միդ մէջ եւ սպա­սել փր­կութ­եան: Ասոր ապ­րի՞լ կ՛ըսեն: Դուր­սե­րէն հարց կու տան` ու­տե­լիք ու­նի՞ք, եւ դուն «ոչ» կը պա­տաս­խա­նես, այդ դր­սե­ցի­նե­րը կը լռեն, որով­հե­տեւ ըսե­լիք չու­նին: Ե՞րբ պի­տի հասկ­նան որ հար­ցում ալ տա­լու չեն, պար­զա­պէս պէտք է լռեն եւ … փոր­ձեն բան մը ԸՆԵԼ:

Դառ­նու­թիւնը այ­սօր կը խեղ­դէ, որով­հե­տեւ ար­դէն ամէն բան շատ եղաւ` թէ՛ կա­ցու­թիւնը, թէ՛ սղա­ճը, թէ՛ ռմ­բա­կո­ծու­մը, թէ՛ հաուն­նե­րը, թէ՛ ան­գոր­ծու­թիւնը, թէ՛ …

Կը թուի թէ ամէն բան նոյ­նը պի­տի մնայ, ոչինչ վերջ պի­տի գտնէ այս ժխ­տա­կան­նե­րէն, որոնց­մով շր­ջա­պատ­ուեր ենք հի­մա` ոչ մօրս վի­ճա­կը, ոչ քա­ղա­քին զար­նել-փշ­րել-սպան­նե­լը, ոչ երկ­րին քա­ղա­քա­կան ճն­շում­ներն ու շր­ջա­փա­կում­նե­րը: «Բայց ամէն սկ­սող բան աւարտ ու­նի», կ՛ըսէ ժո­ղո­վուր­դը: Ատոր յոյ­սին մնա­ցեր ենք` եթէ սկ­սեր է, ու­րեմն օր մըն ալ պի­տի աւար­տի: Միայն թէ ուշ չըլ­լայ, Տէր Աստ­ուած, ուշ չըլ­լայ բո­լո­րին եւ ին­ծի հա­մար:

Գի­տէք, չէ՞, այն պատ­մու­թիւնը, որ կը պատ­մէ թէ դժոխքն ու դրախ­տը եր­կու նոյ­նան­ման սրահ­ներ են, ուր ընթ­րի­քի եր­կու ճոխ եւ նոյ­նան­ման սե­ղան­ներ յար­դար­ուած են եւ ուր մար­դիկ եր­կար կո­թեր ու­նե­ցող դգալ­նե­րով կ՛ընթ­րեն: Տար­բե­րու­թիւնը այն է, որ դժոխ­քին մէջ մար­դիկ ու­տե­լու հա­մար անընդ­հատ զի­րար կը վի­րա­ւո­րեն իրենց դգալ­նե­րուն կո­թե­րով, մինչ դրախ­տի մէջ մար­դիկ իրա­րու կը կերց­նեն: Հի­մա այս­պէս է մեր «ազատ» երկ­րին մէջ` մար­դիկ իրա­րու աչք կը հա­նեն իրենց կէս պա­տա­ռին հա­մար, որով­հե­տեւ միւս կէ­սը ար­դէն թա­փած կ՛ըլ­լայ ընդ­հա­նուր ծեծ­կը­ւու­քին մէջ…

Կր­կին սա­ռե­ցաւ մա­տիտս կար­ծես. Վա­խը ա՛յս ալ կ՛ընէ ու­րեմն` կը կե­նաս, կը դադ­րիս ամ­բողջ էու­թեամբդ եւ կը սպա­սես եր­կա՜ր, ան­հատ­նում րո­պէ­ներ, միշտ յու­սա­լով որ այս ին­կած ռում­բը վեր­ջինն է ար­դէն, որով­հե­տեւ աւե­լին ա՛լ կա­րե­լի չէ տա­նիլ: Բայց կու գայ յա­ջոր­դը կար­ծես աւե­լի մօտ, աւե­լի ու­ժեղ, եւ կը սկ­սի նոյն սպա­սու­մը, ամէն ան­գամ աւե­լի խիտ, աւե­լի ջի­ղեր լա­րող: Պատշ­գա­մը ինչ աղուոր, գար­նա­նա­յին ջեր­մու­թիւն մը կայ, որ հա­ճե­լի է հա­կա­ռակ փոշի­ին: Բայց պատշ­գամ կե­նալ կա­րե­լի չէ, հրա­ցա­նաձ­գութ­եան ձայ­նը մօտ է այն­քան, որ կը թուի թէ փամ­փուշտ­նե­րը քո­վէդ պի­տի անց­նին: Ար­տօ­րան­քով ներս կը մտ­նես: Ար­դէն ոչ իսկ մէկ հո­գի պատշ­գամ կե­ցած: Ու­րիշ տա­րի­ներ ինչ­պէ՜ս ամէն մարդ պատշ­գա­մը կ՛ըլ­լար այս եղա­նա­կին, եւ զրու­ցող­նե­րուն աղ­մու­կը կը խառն­ուէր թռ­չուն­նե­րու շա­տա­խօս ծըլւը­լո­ցին: Եր­բեմն դժ­ուա­րու­թիւն կ՛ու­նե­նամ այդ օրե­րը յի­շե­լու, կար­ծես բնաւ եղած չըլ­լան անոնք:

Հի­մա է որ իրա­պէս սկ­սայ հասկ­նալ Գրի­գոր Զոհ­րա­պի չհա­ւա­տա­լը, ես որ կ՛այ­պա­նէի զինք, թէ այդ­քան խե­լա­ցի, դիւա­նա­գէտ եւ այլն, ինչ­պէ՞ս չէր տե­սած մօ­տե­ցող ան­խու­սա­փե­լի աղէ­տը: Ազ­նիւ մարդ, որ չի կր­նար պատ­կե­րացը­նել իսկ, թէ ին­չե­րո՜ւ ատակ է մար­դը, որ ան­շուշտ «իր նման» չէ:

Կ՛ըս­ուի թէ այս եկող քա­նի մը օրե­րուն շատ ծանր եւ մեծ ձայ­ներ պի­տի լս­ուին – ար­դէն բո­լորս ալ կը հասկ­նանք` պայ­թում­ներ, հրա­ցա­նաձ­գու­թիւն եւ այլն – ժո­ղո­վուր­դը թող չի վախ­նայ կ՛ըս­ուի: Կ՛ըս­ուի … Յե­րիւ­րանք­ներ, յե­րիւ­րանք­ներ … ա՛լ չենք գի­տեր ին­չի՛ հա­ւա­տանք: Կար ժա­մա­նակ, երբ աշ­խար­հի չորս կող­մէն լու­րեր կը լսէ­ինք, եւ կր­նա­յինք սանկ-նանկ ըլ­լա­լի­քը եզ­րա­կացնել: Հի­մա՞. Կա՛մ այն է, որ բո­լոր կող­մերն ալ չեն գի­տեր թէ ինչ կ՛ըլ­լայ կամ պի­տի ըլ­լայ, որով­հե­տեւ իրենց հա­կակ­շի­ռէն դուրս եկան դէպ­քե­րը, կա՛մ ալ այն, որ դի­տում­նա­ւոր կեր­պով ծա­ծուկ կը պահ­ուի ամէն ինչ, նուա­զա­գոյ­նը` անակն­կա­լի գոր­ծօ­նը օգ­տա­գոր­ծե­լու հա­մար:

Եղած­նե­րը բա­ւա­րար չըլ­լա­յին կար­ծես, երէկ երեք, իսկ առ­ջի օր չորս հո­գի մա­հա­ցեր է, կր­կին … օղի­էն: -Չխ­մէ­ին ատ զի­պի­լը, չէ՞ր ըլ­լար… Ան­գոր­ծու­թե­նէ տա­ռա­պող մար­դիկ ի՛նչ ընեն: Յս­տակ չկր­ցայ գիտ­նալ տա­կա­ւին, թէ ճիշդ ի՛նչ է պատ­ճա­ռը այս մա­հե­րուն. Ալ­քո­լի փո­խա­րէն մէ­թա­նոլ գոր­ծա­ծե՞լը – աւե­լի աժան ըլ­լա­լուն – թէ՞ այլ թու­նա­ւոր նիւթ մը: Խմող­նե­րը նախ իրենց տե­սո­ղու­թիւնը կը կորսնց­նեն, յե­տոյ կը մեռ­նին: Ընդ­հան­րա­պէս երի­տա­սարդ­ներ: Ափ­սոս չե՞ն: Այս ի՜նչ ջարդ է, տէր Աստ­ուած:

Ամ­բողջ գի­շե­րը ռմ­բա­կո­ծու­մը չկե­ցաւ: Իրա­պէ՛ս չեմ հասկ­նար. Պե­տու­թիւնը քա­ղա­քը կը քան­դէ՞, թէ թշ­նա­մի­նե­րու դէմ կը պաշտ­պան­ուի: Զին­եալ­ներ են. պէ՞տք է ռում­բեր գոր­ծա­ծել անոնց դէմ: Ժո­ղո­վուր­դը յանձն­ուեր է, չի հասկը­նար կա­ցու­թիւնը, չի հասկ­նար կող­մե­րուն ռազ­մա­վա­րու­թիւնը, եւ յոգ­նած է ալ, մեռ­նե­լու չափ յոգ­նած: Իսկ այս վի­ճա­կը վերջ չու­նի: Երա­նի կար­դա­ցած չըլ­լա­յի Եաս­մի­նա Խատ­րա­յի «Քա­պու­լի Ծի­ծեռ­նակ­նե­րը». Այդ ըն­թեր­ցու­մին ըն­թաց­քին իսկ – որ աւե­լի քան տա­րի մը առաջ էր – նա­խազ­գա­ցումս սկ­սեր էր փսփ­սալ եւ վախց­նել զիս` Հա­լէպն ալ կր­նայ այս­պէս ըլ­լալ, եւ մտ­նել մոռց­ուած պա­տե­րազմ­նե­րու շար­քը, այս վի­ճա­կը կր­նայ անո­րո­շա­բար եր­կա­րի՜լ, եր­կա­րի՜լ … ու եթէ՞ մի­ջոց չմ­նայ հե­ռա­նա­լու, եր­թա­լու … Սղու­թիւնը տա­նե­լի չէ …Ու­րեմն այս տա­րի կե­ռա­սի խմիչք, օշա­րակ եւ անուշ պի­տի մոռ­նանք պատ­րաս­տել, ինչ­պէս որ շա­տեր վար­դը մոռ­ցան. -Վար­դին քի­լօն երեք հա­րիւր, քի­լո­յին երեք քի­լօ շա­քար պէտք է, շա­քա­րին քի­լօն հա­րիւր, է՞ …,- ըսաւ վե­րի Մա­կին եւ մո­ռա­ցութ­եան տուաւ վար­դի անուշ շի­նե­լը:

Գի­շե­րը Քե­սապ կը հո­տի: Քե­սա­պի կա­րօտ կ՛արթնց­նէ: Եւ կա­րօտ մեր պարզ, սո­վո­րա­կան, քաղցր կեան­քին, զոր մէկ վայրկ­եա­նէն միւ­սը քան­դե­ցին: Քանդը­ւեր է Բեր­դը, այ­րեր, կո­ղոպտ­ուեր եւ քանդ­ուեր է ներ­սի շու­կան` աշ­խար­հի հնա­գոյն եւ մե­ծա­գոյն գոց շու­կան, նա­խա­պա­պը սու­փըր­մար­քէթ­նե­րուն: Այր­ուեր են ու քանդ­ուեր մզ­կիթ­ներ, եկե­ղե­ցի­ներ, հնա­վայ­րեր: Մնա­ցեր է մե­զի այս մութ եր­կին­քը եւ այս գի­շե­րը, որ անո­ղոր­մա­բար Քե­սապ կը յու­շէ: Ռում­բե­րը կը շա­րու­նա­կեն աղ­մու­կով եւ սար­սափ սփ­ռե­լով աջ ու ձախ թռ­չիլ:

Գի­տեմ կեան­քը ինչ­պէ՛ս է, չեմ ու­զեր ամէն պա­հու յի­շել ատի­կա: Նոյնն է ար­ուես­տը. ար­ուես­տը պէտք է մար­դուն յի­շեց­նէ ոչ թէ կեան­քը ինչ­պէս է, այլ ինչ­պէս պար­տի ըլ­լալ, ինչ­պէս կ՛երա­զենք որ ըլ­լայ` գե­ղե­ցիկ ու բա­րի: Եւ գրա­կա­նու­թիւնը: Ու­րեմն` ինչ­պէ՞ս ապ­րիլ պա­տե­րազ­մի, բր­տու­թեան եւ խուժ­դու­ժու­թեան այս առօր­եան, եւ յե­տոյ` կր­կին ապ­րիլ զայն, աւե­լի խիտ, աւե­լի թունդ, գրե­լով: Ահա թէ ին­չու չեմ ու­զեր գրել մեր առօր­եան, թէ­եւ լաւ գի­տեմ անոր, այդ առօր­եան գրե­լուն անհ­րա­ժեշ­տու­թիւնը: Կար­ծես դէպ­քե­րը կրկ­նե­լով, ըն­դու­նած պի­տի ըլ­լամ որ մար­դը, այո, ամէնէն վայ­րե­նին է գա­զան­նե­րուն, թէ­կուզ` ասուն:
Առ­տուն հա­ցի գա­ցի եւ ճիշդ կէս ժամ ետք եկայ: Խճո­ղու­մը չէր պատ­ճա­ռը, պար­զա­պէս փու­ռը կար­ծես ուշ սկ­սեր էր աշ­խա­տիլ: Հա­ցը, կա­նա­չե­ղէ­նի քա­նի մը տե­սակ­նե­րու հետ` լո­լիկ, դդում, վա­րունգ, սմ­բուկ, աժն­ցեր է: Բո­լո­րը ու­րախ են` գո­նէ բան մըն ալ կ՛աժն­նայ եղեր: Ամէն մարդ գա­լիք ձմեռ­ուան հո­գը առեր նս­տեր է. անց­եալ ձմեռ շա­տեր նա­խոր­դէն մնա­ցած մա­զութ ու­նէ­ին, ժո­ղո­վուր­դը դեռ դրամ ու­նէր, կր­ցաւ ինք­զինք պա­հել: Հի­մա՞. Ոչ մա­զութ մնա­ցեր է տու­նե­րուն մէջ, ոչ ալ դրամ ժո­ղո­վուր­դին գր­պա­նը: Գա­լի­քը ծանր է, մութ:

Առա­ւօտ­նե­րը կը խա­բեն մեզ իրենց քաղց­րու­թեամբ, կը թուի թէ ամ­բող­ջը մղ­ձա­ւանջ է, մեր հիւանդ երե­ւա­կա­յու­թե­նէն ծնած, թէ ամէն բան լաւ է, որով­հե­տեւ հա­մոզ­ուած էինք որ Հա­լէ­պը, այդ ան­կիւնը մնա­ցած եւ մոռց­ուած քա­ղա­քը ոչինչ կը պա­տա­հի, որով­հե­տեւ ոչ ոք հե­տաքրքր­ուած է անով: Եւ քա­ղա­քը ծաղ­կե­ցաւ, բար­գա­ւա­ճե­ցաւ ու դար­ձաւ … կռ­ուախն­ձոր մեր փակ նայ­ուածք­նե­րուն տակ:
Չէ, բան մըն ալ չեմ կր­նար գրել, կամ մտա­ծել: Եղա­ծը եՒ տա­կա­ւին ըլ­լա­լի­քին սար­սա­փը ջլա­տեր են մա­նա­ւանդ կամքս, թէ­եւ միշտ ալ մտա­ծեր եմ եւ այս մտա­ծու­մը շատ վա­ղուց դար­ձու­ցեր իմ նշա­նա­բանս` «պէտք է ապ­րիլ, մին­չեւ մեռ­նիլ»: Ապ­րիլ գլ­խագ­րով ան­շուշտ: Եւ օրե­րը կ՛անց­նին պա­րապ-անի­մաստ, առանց մե­զի տա­լու լաւ բան մը ըրած ըլ­լա­լու գո­հու­նա­կու­թիւնը: Բայց ի՞նչ լաւ բան այս­քան սար­սա­փի, բր­տութ­եան, մա­հի մէջ:

Մարուշ Երամեան
15/10/2013