kantsasar.com – Մարդ­կա­յին հա­ւա­քա­կա­նու­թիւն­ներ ընդ­հան­րա­պէս կը զար­գա­նան ու կը կազ­մա­ւոր­ուին եր­կու ձե­ւե­րով. առա­ջի­նը` բնա­կան աճն է ծնն­դա­բե­րու­թեամբ, իսկ երկ­րոր­դը`գաղ­թի եւ տե­ղա­փո­խու­թիւն­նե­րու մի­ջո­ցաւ:

Այս գա­ղա­փա­րը հիմ­նա­կան սե­պե­լով պէտք է լու­սար­ձա­կի տակ ձգել Արեւմտ­եան Եւ­րո­պա­յի, Գա­նա­տա­յի եւ Մի­աց­եալ Նա­հան­գնե­րու զոյգ ափե­րուն վրայ ծիլ տուող եւ աճող հայ գա­ղութ­նե­րու կազ­մա­ւոր­ման եւ զար­գաց­ման հանգր­ուան­նե­րը:

Յի­շենք թէ` Հա­յոց Մեծ Եղեռ­նէն վե­րապ­րած հայ­րե­նա­կից­ներ Հա­լէ­պէն անց­նե­լով հա­սան Լի­բա­նան, ապա Արեւ­մուտք: Մի­ջին Արե­ւել­քի մէջ կա­տար­ուած տե­ղա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեանց իբ­րեւ, ար­դիւնք հայ­կա­կան հոս­քը սաստ­կա­ցաւ դէ­պի հայ­րե­նի­քէն աւե­լի հե­ռու եր­կիր­ներ: Հա­մե­մա­տա­բար բա­րօր կեանք ապա­հո­վե­լու եւ նոյն ատեն մո­ռա­ցութ­եան են­թար­կե­լով ան­յեղ­լի գա­ղա­փար­նե­րը թէ Մի­ջին Արե­ւել­քի տա­րած­քին գտ­նուող հայ գա­ղութ­նե­րը ընդ­հան­րա­պէս եւ սուր­ի­ա­հայ գա­ղու­թը յատ­կա­պէս կա­մուրջ կը հան­դի­սա­նան հայ­րե­նի­քի եւ հա­յա­հա­ւա­քի միտ­քը կեր­տե­լու եւ թարգ­մա­նե­լու սուրբ գոր­ծի, քա­նի որ­քան կա­մուր­ջը ամուր կը մնայ փո­խադ­րու­թիւնը այդ­քան ճիշդ կը կա­տար­ուի:

Նիւ­թա­կան հաս­կա­ցո­ղու­թիւն ու­նե­ցող կա­մուր­ջը կը վե­րած­ուի բա­րո­յա­կա­նու­թեան շո­ղեր ար­ձա­կող մայր արե­ւի ու տես­լա­կան հայ­րե­նի­քի ուր­ուա­գի­ծը կը քան­դա­կէ բո­լոր գաղ­թօ­ճախ­նե­րէն ներս ապ­րող տա­րա­գիր հա­յե­րուն հո­գի­նե­րուն ու մտ­քե­րուն մէջ, հայ­րե­նի­քի պատ­կե­րը անեղծ պա­հե­լով:
Հա­յազ­գի զա­ւակ­ներ սուր­ի­ա­հայ դարբ­նո­ցէն թրծ­ուե­լով իբ­րեւ փա­րո­սի կայծ տա­րած­ուե­ցան ի Սփիւռս աշ­խար­հի ու դար­ձան ամե­նայն հա­յոց, ամէ­նուն ու­սու­ցիչ, դպ­րա­պետ, շա­րա­կա­նա­գէտ, հա­յա­գէտ, հայ­րե­նա­գէտ, հայ­րե­նա­սի­րու­թիւն ներշն­չող ազ­գա­յին գոր­ծիչ, մտա­ւո­րա­կան, որոնք ազ­գին հո­գե­կան, բա­րո­յա­կան ու նոյ­նիսկ նիւ­թա­կան պա­հանջ­նե­րուն գո­հա­ցում տուին կազ­մե­լով հայ­րե­նակ­ցա­կան, մար­զա­կան, մշա­կու­թա­յին, բա­րե­սի­րա­կան միու­թիւն­ներ փր­կե­լով զա­նոնք հո­գե­ւոր ցուր­տէն:

Սուր­ի­ա­հա­յեր որ­պէս ատաղձ այ­րե­ցան հայ կեան­քի հնո­ցին մէջ հա­յա­պահ­պան­ման կրա­կը վառ պա­հե­լու նպա­տա­կով, նոյն ժա­մա­նակ իրենց սրտէն որ­պէս մա­սունք տուին բո­լո­րին, միշտ ծա­ռա­յե­լով օտար շր­ջա­կայ­քին:

Այս ըն­թաց­քին զու­գա­հեռ սուր­իա­հայ գա­ղու­թը նոյն ժա­մա­նա­կագը­րու­թեամբ իր կա­թո­գին սխ­րանք­նե­րով դար­ձաւ մայր գա­ղութ կամ հայ­կա­կան գա­ղութ­նե­րու մայ­րա­քա­ղա­քը, ուր կազ­մա­կերպ­ուե­ցան սե­մի­նար­ներ, խորհր­դա­ժո­ղով­ներ, հա­մա­գու­մար­ներ, զատկ­ուան ընդ. տո­ղանցք­ներ, ուր մայր գա­ղու­թը իր թե­ւե­րուն տակ առած տա­րա­գիր զա­ւակ­նե­րը կեան­քի իմաս­տը կը ջամ­բէր անոնց` մի­աս­նա­կան ոգին միշտ բարձր պա­հե­լով:

Սուր­ի­ա­հա­յու­թիւնը աշ­խար­հը ապ­շե­ցուց Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­եան առա­ջին նա­խա­գա­հին ան­զու­գա­կան ըն­դու­նե­լու­թեամբ, հան­գա­մանք յար­գե­լով նա­եւ իր հա­մեստ բայց պատ­ուա­ւոր ներդ­րու­մը ու­նե­ցաւ ազ­գա­յին գերխն­դիր­նե­րու մէջ, ինչ­պէս Հայ Դա­տի հե­տապն­դում, զին­եալ պայ­քար, Լի­բա­նան­եան պա­տե­րազ­մին եւ Ար­ցա­խի ազա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի մէջ նե­ցուկ կանգ­նե­լով իր ազ­գա­կից­նե­րուն ընդ­հա­նուր շա­հե­րուն, նպա­տակ­նե­րուն:

Սա­կայն այս օրե­րուն` դա­ժան բախ­տի կռա­նը կը ծան­րա­նայ սուր­ի­ա­հա­յու­թեան վրայ, վի­րա­ւոր գա­ղու­թը մօր պէս կը հա­յի իր­մէ սնած ու բխած զա­ւակ­նե­րուն: Հարկ է թո­ղուլ թաւշ­իա գրա­սեն­եակ­ներն ու հաս­նիլ Մայր Գա­ղու­թին ոչ միայն բաւարարելու անոր կա­րի­քները, այլ առա­ջին հեր­թին ար­ժա­նա­պա­տիւ դիր­քո­րո­շում ու­նե­նա­լու, ապա հո­գու պարտ­քը տա­լու հա­մար, եւ այդ` տի­տան­նե­րու հնո­ցը վառ պա­հե­լու մի­ջո­ցաւ ինք­զինք պա­հե­լու նպա­տա­կով:

Մի­աս­նա­կան ու­ժով դի­մագ­րա­ւե­լու առ­կայ դժ­ուա­րու­թիւն­նե­րը, մի­աս­նա­կան կամ­քի առողջ կշ­ռոյ­թով կը գո­յա­տե­ւեն մեծ ազ­գե­րը:

Արամ Աւագեան