«Արեւն ելաւ, զէյ­թուն­ցի­ներ, դեհ, ձի հեծ­նենք առ­նենք զէնք­եր դի­մենք առաջ: Ին­չո՞ւ, ին­չո՞ւ գլուխ ծռենք բըռ­նա­ւո­րին մեր վիզ պար­զած»:

Հայ­կազն­եան ժո­ղո­վուր­դի պատ­մու­թիւնը լե­ցուն է Մով­սէս Խո­րե­նա­ցի պատ­մա­հօր բա­ռե­րով այն­պի­սի «արութ­եան գոր­ծեր»ով, որոնք մեր հայ­րե­նի­քը պա­հե­ցին անվ­թար ու զօ­րեղ` հին աշ­խար­հի մեծ կայս­րու­թեանց դի­մաց: Հայ ժո­ղո­վուր­դի պատ­մու­թիւնը էա­պէս գո­յա­պայ­քար ու հա­ւա­տա­մարտ է եղած եւ է՛, ո՛չ թէ սոսկ գո­յա­տե­ւե­լու պայ­քար, այլ ստեղ­ծա­գործ գո­յու­թեան յա­րա­տեւ ճիգ մը եղած է հա­յու կեան­քը:

1862-ի օրե­րուն էր, երբ քա­ջա­զուն զէյ­թուն­ցիք մի­աս­նա­կա­մու­թեամբ եւ բռնց­քա­ւո­րու­մով ապըս­տամ­բե­ցան եւ ազ­գա­յին ազա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի յաղ­թա­պանծ վեհ դրօ­շը բարձ­րա­ցու­ցին` իրենց անուն­ներն ու յաղ­թա­նա­կը ոսկ­եայ տա­ռե­րով ար­ձա­նագ­րե­լով Հա­յոց Պատ­մու­թեան լու­սա­մատ­եա­նին մէջ: Անոնք հեգ­նե­ցին մա­հը եւ նա­խընտ­րե­ցին մի­ան­գա­մընդ­միշտ մեռ­նիլ Ազ­գին, Հայ­րե­նի­քին ու հա­ւատ­քին հա­մար, քան թէ ապ­րիլ մե­ռած հա­ւատ­քին ու ազ­գու­թեան ստ­ուե­րին մէջ, աւե­րակ­ուած, սր­բապղծո­ւած սր­բա­րան­նե­րու անար­գան­քին մէջ, մթագ­նած հոգիի խա­ւա­րին մէջ, վա­ղան­ցուկ ու սին բար­քե­րու ապա­կա­նութեան մէջ, լու­սա­հեղձ միտ­քի կու­րութ­եան մէջ®:

Կի­րա­կի, 5 Մա­յիս 2013-ին, Ս. Աստ­ուա­ծա­ծին Եկե­ղեց­ւոյ մէջ տե­ղի ու­նե­ցաւ Ս. եւ ան­մահ Պա­տա­րագ եւ հո­գե­հանգստ­եան յա­տուկ արա­րո­ղու­թիւն` ի յի­շա­տակ 20-րդ դա­րու ըն­թաց­քին Զէյ­թու­նի նա­հա­տակ հե­րոս­նե­րուն: Պա­տա­րա­գը մա­տու­ցեց Զէյ­թու­նի Հայ­րե­նակ­ցա­կան Միու­թեան նախագահ Արժ. Տ. Զա­րեհ Քհնյ. Շա­քար­եա­նը, իսկ օր­ուան պատ­գա­մը փո­խան­ցեց Բեր­իոյ Հա­յոց Թե­մի Առաջ­նորդ Գերշ. Տ. Շա­հան Եպս. Սար­գիս­եա­նը, որ բնա­բան ընտ­րած էր «Աւե­լի եր­ջան­կա­բեր է տա­լը, քան առ­նե­լը» (Գրծ 20.35) աստ­ուա­ծաշն­չա­կան հա­մա­րը: Սր­բա­զան Հայ­րը լայ­նօ­րէն բա­ցատ­րեց «տալ» եւ «առ­նել» բա­ռե­րուն տար­բե­րու­թիւնը եւ ապա մատ­նան­շեց ըսե­լով. «Աստ­ուած մար­դա­սէր եւ առա­տա­գութ Հայր մը ըլ­լա­լով, իւ­րա­քան­չիւ­րիս տուած է շնորհք մը եւ կա­րո­ղու­թիւն մը: Առ այդ, քրիս­տոն­եան չի՛ կր­նար անձ­նա­կեդ­րոն ու եսա­սէր մէ­կը ըլ­լալ, որով­հե­տեւ այն ինչ որ տր­ուած է իրեն Հօր Աս­տուծ­մէ, պէտք է առա­տա­պէս բաշ­խէ եւ օգ­տա­կար դառ­նայ իր նմա­նա­կից­նե­րուն, իր­մէ նուազ կա­րո­ղու­թիւն ու­նե­ցող­նե­րուն, ան­կար­նե­րուն եւ աղ­քատ­նե­րուն…»: Հո­գե­ցունց իր քա­րո­զին մէջ Առաջ­նորդ Սր­բա­զան Հայ­րը դի­տել տուաւ, թէ մե­րօր­եայ կեան­քին մէջ անձ­նա­սի­րու­թիւնը բոյն դրած է մեր սր­տին եւ հոգի­ին ներ­քեւ, որ տե­ւա­կան տագ­նա­պի եւ խռով­քի մէջ կը պա­հէ մարդ­կու­թիւնը, կը վե­րաց­նէ փո­խա­դարձ սէրն ու յար­գան­քը, կը խախ­տէ փո­խա­դարձ վս­տա­հու­թիւնը, կը չքաց­նէ խա­ղա­ղու­թիւնը եւ աշ­խար­հի վրայ կեան­քը բո­լո­րո­վին կը շե­ղէ իր բուն ըն­թաց­քէն ու նպա­տա­կէն` զայն վե­րա­ծե­լով անս­տու­գու­թեան ու անձ­կու­թեան մատնը­ւած խռո­վա­յոյզ կեան­քի մը, փո­խա­նակ ապա­հո­վու­թեան եւ խա­ղա­ղութ­եան, բա­րե­գոր­ծութ­եան ու իրե­րօգ­նու­թեան մէջ ծաղ­կող երա­նա­կան եր­ջա­նիկ կեան­քի մը:

Յա­ւարտ Ս. եւ ան­մահ Պա­տա­րա­գին, տե­ղի ու­նե­ցաւ հո­գե­հանգստ­եան յա­տուկ արա­րո­ղու­թիւն` ի յի­շա­տակ մթաս­տեղծ ու կեն­սա­կոր­ծան ցե­ղաս­պա­նու­թեան զոհ գա­ցած Զէյ­թուն­ցի ու հա­մակ հայ ժո­ղո­վուր­դի նա­հա­տակ­նե­րուն: Հո­գե­հան­գիս­տի ըն­թաց­քին ներ­կայ էին նա­եւ Հայ Կա­թո­ղի­կէ Հա­մայն­քի Առաջ­նորդ Արհ. Տ. Պետ­րոս Արք. Միր­ի­ա­թեա­նը եւ Աւե­տա­րա­նա­կան Հա­մայն­քի Հա­մայն­քա­պետ Վե­րա­պատ­ուե­լի Յա­րու­թիւն Սե­լիմ­եա­նը:

Հո­գե­հան­գստեան արա­րո­ղու­թե­նէն ետք, Երեք Հա­մայ­նքա­պե­տե­րը, հո­գե­ւո­րա­կա­նաց դա­սը եւ ներ­կայ հա­ւա­տա­ւոր­նե­րը ուղղ­ուե­ցան շր­ջա­փակ, ուր Ապ­րիլ­եան յու­շա­կո­թո­ղին առ­ջեւ ծաղ­կեպ­սակ զե­տեղ­ուե­ցաւ` ի յի­շա­տակ Ապ­րիլ­եան Եղեռ­նի եւ Սուր­ի­ա­կան Հայ­րե­նի­քի նա­հա­տակ­նե­րուն, ինչ­պէս նա­եւ Սուր­ի­ա­հայ եւ հա­մայն հայ ազ­գի ան­մեռ զո­հե­րուն:

Յետ ծաղ­կեպ­սա­կի զե­տե­ղու­մին, հո­վա­նա­ւո­րութ­եամբ եւ ներ­կա­յու­թեամբ Բեր­իոյ Հա­յոց Թե­մի Առաջ­նորդ Գերշ. Տ. Շա­հան Եպս. Սար­գիս­եա­նին, կազ­մա­կեր­պու­թեամբ Զէյ­թու­նի Հայ­րե­նակ­ցա­կան Միու­թեան տե­ղի ու­նե­ցաւ ոգե­կո­չա­կան հան­դի­սու­թիւն: Ներ­կայ էին հա­մայ­նքա­պե­տե­րը, զա­նա­զան միու­թիւն­նե­րու եւ պատ­կան մար­մին­նե­րու ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ, ինչ­պէս նա­եւ հա­ւա­տաց­եալ­ներ: Հան­դի­սու­թիւնը սկիզբ առաւ «Զէյ­թու­նի» քայ­լեր­գով: Յա­նուն Զէյ­թու­նի հայ­րե­նակ­ցա­կան միու­թեան, բաց­ման խօս­քով հան­դէս եկաւ տի­ար Սե­ւակ Սի­սեռ­եա­նը: Յար­գե­լի հան­դի­սա­վա­րը իր խօս­քին մէջ լայ­նօ­րէն անդ­րա­դար­ձաւ Զէյ­թու­նի ժո­ղո­վուր­դի մղած քա­ջա­րի հե­րո­սա­մար­տին` ընդ­դէմ ցե­ղաս­պան թուր­քին: «Զէյ­թուն­ցին կը պաշտ­պա­նէր իր տունն ու ըն­տա­նի­քը, իր պա­տիւն ու ազ­գու­թիւնը եւ մեծ յար­գանք կը տա­ծէր իր նա­հա­տակ­նե­րու սր­բա­զան մա­սունք­նե­րուն նկատ­մամբ: Զէյ­թուն­ցին կը հա­ւա­տար, որ նա­հա­տա­կու­թիւնը ինք­նա­պա­տակ չէր, այլ` մղո­նա­քար մըն էր, որ զինք կ՛առաջ­նոր­դէր դէ­պի յաղ­թա­նակ: Գի­տակց­ուած նա­հա­տա­կու­թիւնն էր, որ Զէյ­թուն­ցին պա­հեց դա­րեր շա­րու­նակ®: Իմաց­եալ մա­հը ան­մա­հու­թիւն է, իսկ իմաց­եալ նա­հա­տա­կու­թիւնը` յաղ­թա­նակ: Այս­պի­սի հե­րոս­նե­րու ոգե­կո­չումն էր, որ կա­տա­րե­ցինք քիչ առաջ: Մենք այս գի­տակ­ցու­թեամբ տո­կա­ցինք դա­րեր շա­րու­նակ, եւ այս սկզ­բուն­քով հայ ժո­ղո­վուր­դը կեր­տեց իր Մա­յիս 28-ը, ան­կախ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թիւնն ու Շուշիի սխ­րան­քը եւ իբ­րեւ դա­րե­րու ճամ­բորդ իր յաղ­թա­կան եր­թը: Փառք ու պա­տիւ ազա­տութ­եան ճա­նա­պար­հին ին­կած բո­լոր նա­հա­տակ­նե­րուն», ըսաւ յար­գե­լի Սի­սեռ­եա­նը:

Երէց­կին Սե­դա Շա­քար­եան-Զա­քար­եա­նը իր գեղ­գե­ղուն ու թո­վիչ ձայ­նով մե­ներ­գեց «Յու­շար­ձան­ներ» եր­գը, իսկ օրդ. Ազ­նիւ Արապ­եա­նը հա­կիրճ, բայց իմաս­տա­լի տո­ղե­րու մէջ ներ­կա­յա­ցուց Զէյ­թու­նի հե­րո­սա­մար­տի ապս­տամ­բու­թեան պատ­մա­կան հո­լո­վոյ­թը: Ապա բեմ հրա­ւիր­ուե­ցաւ Առաջ­նորդ Սր­բա­զան Հայ­րը, որ իր բարձր գնա­հա­տան­քը յայտ­նեց Զէյ­թու­նի Հայ­րե­նակ­ցա­կան Միու­թեան գոր­ծու­նէ­ութ­եան, ինչ­պէս նա­եւ հա­ւա­տաց­եալ հա­յոր­դի­նե­րուն, որոնք հա­մախմբ­ուած էին` իրենց յար­գան­քի տուր­քը մա­տու­ցա­նե­լու հա­մար Զէյթունի նա­հա­տակ­նե­րու ան­մար յի­շա­տա­կին առ­ջեւ: «Այն­քան ատեն որ Զէյ­թուն­ցի­նե­րը կը յի­շեն իրենց նա­խա­հայ­րերն ու նա­հա­տակ­նե­րը, իրենց հայ­րե­նիքն ու անց­եա­լը` նա­հա­տակ­նե­րու խոր­հուր­դին առ­ջեւ հա­ւա­քա­բար աւե­լի եւս կ՛ամ­րա-պընդուին, կը զօ­րա­նան ու կը մի­ա­ւոր­ուին…: Հայ­րե­նի հո­ղը կր­նայ մեր ոտ­քի տա­կը չըլ­լալ, բայց հայ­րե­նի­քը մեր մէջն է: Հայ­րե­նի­քո՛վ կ՛ապ­րինք եւ հայ­րե­նի­քին հետ կ՛ապ­րինք ամէ­նու­րեք: Աշ­խար­հագ­րու­թիւն եւ ժո­ղովր­դագ­րու­թիւն կր­նան փոխ­ուիլ, բայց վայ այն ժո­ղո­վուր­դին, որ իր ար­մատ­նե­րը, իր անց­եա­լը, իր ինք­նու­թիւնը, իր նա­հա­տակ­նե­րու պան­ծա­լի ներ­կա­յու­թիւնը կը մոռ­նայ…», մատ­նան­շեց Սր­բա­զան Հայ­րը:

Նա­հա­տակ­նե­րու ոգե­կոչ­ման ազ­գայ­նա­շունչ հան­դի­սու­թիւնը վերջ գտաւ Սր­բա­զան Հօր «Պահ­պա­նիչ»ով եւ օրհ­նու­թեամբ:

Ալեքսան Սրկ. Գալայճեան