Կի­րա­կի 10 Օգոս­տոս 2014-ին, «Գ.Եսայ­եան» սրա­հէն ներս, Հա­մազ­գա­յի­նի «Ն.Աղ­բալ­եան» մաս­նա­ճիւ­ղին կազ­մա­կեր­պու­թեամբ` տե­ղի ու­նե­ցաւ Հա­լէպ ապ­րող հա­յու­թեան նուիր­ուած ձեռ­նարկ:

Իս­կա­պէս դիւ­րին բան չէ Հա­լէ­պի ապ­րած այս դժ­ուար պայ­ման­նե­րուն մէջ զբա­ղիլ մշա­կու­թա­յին գոր­ծե­րով: Հեշտ բան չէ կեն­ցա­ղա­յին անհ­րա­ժեշտ կա­րիք­նե­րու ապա­հով­ման հո­գե­րով տար­ուած աղ­բալ­եա­նա­կա­նին հա­մար մտա­ծել, ձեռ­նար­կել եւ իրա­կա­նաց­նել գե­ղար­ուես­տա­կան ձեռ­նարկ: Հե­տե­ւա­բար վարձ­քը կա­տար բո­լո­րին` ե՛ւ կազ­մա­կեր­պո­ղին, ե՛ւ մաս­նակ­ցո­ղին: Բայց որ­քա­նո՞վ ճիշդ է առե­րես անդ­րա­դառ­նալ մի­ջո­ցառ­ման եւ աժան գո­վա­բա­նու­թիւն կա­տա­րել: Որ­քա­նո՞վ ճիշդ է չանդ­րա­դառ­նալ թե­րու­թիւն­նե­րուն եւ վրի­պում­նե­րուն, մա­նա­ւանդ, որ ձեռ­նար­կը կազ­մա­կերպ­ուած էր տա­րի­նե­րու փա­ռա­ւոր համ­բաւ վա­յե­լող եւ հայ իրա­կա­նութ­եան մէջ հա­յե­ցի կր­թու­թեան եւ մշա­կոյ­թի ջա­հը վառ պա­հող` ՀԱ­ՄԱԶ­ԳԱ­ՅԻՆ Կր­թա­կան եւ Մշա­կու­թա­յին Միու­թեան ան­ուան ներ­քեւ:

Հե­տե­ւա­բար որ­պէս­զի յա­ջոր­դին սր­բագ­րենք մեր սխալ­նե­րը, որ­պէս­զի մեր աշ­խա­տան­քը ամ­բող­ջա­կան ըլ­լայ, որ­պէս­զի դէ­պի կա­տա­րե­լա­գոր­ծում ձգ­տինք` անհ­րա­ժեշտ է, որ սր­բագ­րենք ստո­րեւ նշ­ուած թե­րու­թիւն­նե­րը կամ վրի­պում­նե­րը.

Առա­ջին թե­րու­թիւնը, որ ամէ­նէն մե­ծը կը հա­մար­ուի ոչ միայն այս, այ­լեւ` նմա­նօ­րի­նակ որե­ւէ ձեռ­նար­կի պա­րա­գա­յին, արե­ւե­լա­հա­յե­րէ­նի իշ­խող ներ­կա­յու­թիւնն էր: Զգո՛յշ, նմա­նօ­րի­նակ սխալ­նե­րը ան­նե­րե­լի կր­նան ըլ­լալ: Հա­լէ­պա­հայ գա­ղու­թը այն սա­կա­ւա­թիւ գա­ղութ­նե­րէն է, որ գի­տէ վառ պա­հել արեւմ­տա­հա­յե­րէ­նը, այն գե­ղե­ցիկ եւ խոր դա­րե­րու պատ­մու­թիւն ու­նե­ցող լե­զուն, այն լե­զուն որ արեւմ­տա­հա­յաս­տա­նէն բռ­նա­գաղ­թող հա­յե­րը, որ­պէս հայ­րե­նի աւանդ, ամե­նայն բծախնդ­րութ­եամբ իրենց հետ բե­րած էին Սփիւռք: Եթէ Հա­լէպն ալ հետզ­հե­տէ զի­ջում­ներ կա­տա­րէ արեւմ­տա­հա­յե­րէ­նի գոր­ծա­ծու­թեան եւ անա­ղարտ պահ­պան­ման գծով, ապա հար­ցը մե­ծա­պէս մտա­հո­գիչ կը դառ­նայ: Լեզ­ուի նա­հան­ջը ան­նե­րե­լի է:

Մե­ներգ­նե­րու եւ պա­րա­խում­բե­րու եր­գե­րուն մեծ մա­սը արե­ւե­լա­հա­յե­րէն էր («Ասում են թէ կեան­քում», «Գե­տա­շէն», «Մայր իմ չտխ­րես» եւայլն):

Թէ­եւ նուագ­ներն ալ արե­ւե­լա­հա­յե­րէն եր­գե­րու նուագ­ներ էին, սա­կայն կր­նայ ըլ­լալ նուա­գի պա­րա­գան նե­րե­լի հա­մար­ուի («Սեւ-սեւ աչե­րով աղ­ջիկ», «Երա­նի թէ իմ գա­րու­նը», «Ծաղ­կիր ինձ հա­մար»):

Հա­ղոր­դա­վա­րը, որ որ­պէս առո­գա­նու­թիւն, բե­մա­կան ներ­կա­յու­թիւն եւ ձայն, բա­ւա­կան լաւ ներ­կա­յա­ցուց բաց­ման խօս­քը կամ ընդ­մի­ջում­նե­րու խօս­քե­րը, սա­կայն անոր ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րուն մէջ արե­ւե­լա­հա­յե­րէ­նի եւ արեւմ­տա­հա­յե­րէ­նի մի­ա­խառ­նում կար:
Իսկ ձեռ­նար­կի խօս­քե­րու կար­գու­ձե­ւա­յին բա­ժի­նը (protocol) չէր յարգ­ուած (Գե­րաշ­նորհ սր­բա­զան հայր, մե­ծար­գոյ Հ.Հ. Հա­լէ­պի գլ­խա­ւոր հիւ­պա­տոս, Պատ­կան մար­մին, Բեր­իոյ Հա­յոց Թե­մի Ազ­գա­յին վար­չու­թիւն, եւայլն):

Նման սխալ շա­տոնց է, որ չէր կրկն­ուեր հա­լէ­պա­հա­յու­թեան կազ­մա­կեր­պած ձեռ­նարկ­նե­րուն մէջ:

Երկ­րորդ թե­րու­թիւնը բե­մա­հար­թա­կի աղ­քա­տու­թիւնն էր: Ի դէպ` բե­մը յար­դա­րե­լու հա­մար միայն նիւ­թա­կա­նի կա­րիք չու­նինք, այլ մեր տրա­մադ­րու­թեան ներ­քեւ գտն­ուած իրե­րով եւ ար­ուես­տա­գէ­տի մը մատ­նե­րու հպու­մով կա­րե­լի է գե­ղե­ցիկ բեմ զար­դա­րել:

Բե­մի տխուր պատ­կե­րը տես­նե­լով յի­շե­ցի հա­լէ­պա­հայ ար­ուես­տա­գէտ` Ար­տօ Համ­բար­ձում­եա­նը: Ներ­կայ եղած եմ, թէ ինչ­պէս քա­նի մը ժամ­ուան մէջ եւ միու­թեան ու­նե­ցած յար­դա­րանք­նե­րով անոր շնոր­հա­լի ձեռ­քե­րը չա­փա­զանց գե­ղե­ցիկ բեմ սար­քե­ցին:
Եր­րորդ թե­րու­թիւնը ուղ­ղագ­րա­կան եւ լեզ­ուա­կան վրի­պում­ներն էին: Ուղ­ղագ­րա­կա­նը հրա­ւի­րա­տոմ­սին վրայ էր, ուր ձեռ­նար­կի վեր­նա­գի­րը` «Յոյ­սի Բերդ»-ը գր­ուած էր այս­պէս «Յույ­սի Բերդ»:

Իսկ լեզ­ուա­կան­նե­րը` մաս­նակ­ցող­նե­րը բեմ հրա­ւի­րե­լու կամ նուի­րա­տու կող­մե­րուն անուն­նե­րու ըն­թերց­ման վրի­պում­ներն էին:
Չոր­րորդ թե­րու­թիւնը գե­ղար­ուես­տա­կան յայ­տագ­րին մաս­նակ­ցող­նե­րուն հագ­ուած­քին կը վե­րա­բե­րէր: Հարկ է այս ուղ­ղու­թեամբ աւե­լի հո­գա­տար ըլ­լալ: Այս գոր­ծը կազ­մա­կեր­պող կող­մը պէտք է ստանձնէ, նոյ­նիսկ եթէ հարկ ըլ­լայ նիւ­թա­կան յատ­կա­ցում կա­տա­րել:
Հին­գե­րորդ թե­րու­թիւնը մե­ներ­գող Արամ Խա­չա­տուր­եա­նի բեմ հրա­ւիր­ման եղա­նա­կին կը վե­րա­բե­րէր: Արամ Խա­չա­տուր­եա­նը «ՎԵ­ՐԱԾԸ­ՆՈՒՆԴ» Մի­ջազ­գա­յին մր­ցոյթ-փա­ռա­տօ­նի դափ­նե­կիր է, հե­տե­ւա­բար այս հան­գա­ման­քը պէտք էր յիշ­ուէր, երբ ան բեմ կը հրա­ւիր­ուէր:

Վե­ցե­րորդ թե­րու­թիւնը ձեռ­նար­կը նա­խա­տես­ուած ժա­մէն ուշ սկ­սիլն էր: Ձեռ­նար­կը աւե­լի քան տա­սը վայրկ­եան ու­շա­ցու­մով սկը­սաւ, թէ­եւ Հ.Հ. Հա­լէ­պի գլ­խա­ւոր հիւ­պա­տոսն ու թե­միս առաջ­նոր­դը ճշդ­ուած ժա­մէն առաջ ար­դէն ներ­կայ էին սրահ:
Եօ­թե­րորդ թե­րու­թիւնը զա­ւեշ­տին կը վե­րա­բե­րէր: Ներ­կա­յաց­ուա­ծը թէ՛ բնագ­րի, թէ՛ բե­մադ­րա­կան իմաստ­նե­րով աշ­խա­տան­քի կը կա­րօ­տէր:

Ու­թե­րորդ թե­րու­թիւնը այն էր, որ նոյն թե­մա­յով եւ կարճ ժա­մա­նակ­ուան մէջ քա­նի մը ձեռ­նարկ կազ­մա­կերպ­ուե­ցաւ, հե­տե­ւա­բար` երբ նո­րու­թիւն­ներ չեն մա­տուց­ուիր, բնա­կա­նա­բար ներ­կա­յաց­ուա­ծը ձանձ­րա­նա­լի կը թուի:

Սի­րե­լի՛ աղ­բալ­եա­նա­կան­ներ`

Եթէ իս­կա­պէս կ՛ու­զէք Հա­մազ­գա­յի­նի ան­ուան ներ­քեւ գոր­ծել, ապա պէտք է ար­ժե­ւո­րէք այդ գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը: Եթէ չխօ­սինք ու չքըն­նար­կենք մեր սխալ­նե­րը տեղ չենք հաս­նիր, իսկ հրա­պա­րա­կա­յին քըն­նար­կում­նե­րը կ՛օգ­նեն, որ կազ­մա­կեր­պող կող­մե­րէն ան­դին, այս բնա­գա­ւա­ռին մէջ բո­լոր գոր­ծող­նե­րը օգտ­ուին սխալ­նե­րէն եւ սր­բագ­րեն զա­նոնք: Հա­կա­ռակ պա­րա­գա­յին` երբ «Վնաս չու­նի»-նե­րու գոր­ծե­լա­կեր­պով կ՛աշ­խա­տինք` մար­դու­ժի պատ­րաս­տու­թեան գոր­ծը կը ձա­խո­ղի: Պէտք է խոս­տո­վա­նիլ, որ երկ­րի ապ­րած տագ­նա­պին պատ­ճա­ռով Հա­լէպ մար­դու­ժի իմաս­տով լր­ջօ­րէն տու­ժեց` ու­սու­ցիչ­ներ, ար­ուես­տա­գէտ­ներ, մտա­ւո­րա­կան­ներ եւ մշա­կոյ­թի այլ ան­ուա­նի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ մեկ­նե­ցան Հա­լէ­պէն: Ու­րեմն` ստեղծ­ուած այս բա­ցը ծած­կե­լու հա­մար հարկ է ամե­նայն լր­ջու­թեամբ աշ­խա­տիլ, բծախն­դիր ըլ­լալ, թե­րու­թիւն­նե­րը նուա­զա­գոյ­նի իջեց­նել եւ լա­ւա­գոյ­նին ձգ­տիլ, ապա թէ ոչ` այդ բա­ցը հետզ­հե­տէ պի­տի ընդ­լայն­ուի եւ մենք պի­տի շա­րու­նա­կենք վեր­յի­շել անց­եա­լը ու երա­նի տալ…

Այս­ուա­մե­նայ­նիւ պէտք չէ յու­սա­հա­տիլ, ընդ­հա­կա­ռա­կը հար­կա­ւոր է ըն­թա­նալ «Չգոր­ծո­ղը չի սխա­լիր» սկզ­բուն­քով: Առ այդ, հարկ է ինք­նաշ­խա­տու­թեան եւ ինք­նասըր­բագ­րու­մի ճամ­բան բռ­նել: Ու­նինք լաւ ատաղձ եւ պէտք է տէր կանգ­նինք անոր, ահա այդ լա­ւե­րէն այս ձեռ­նար­կին պա­րա­գա­յին յի­շենք.

ա.-Աս­մուն­քող­նե­րը շնոր­հա­լի էին եւ բա­ւա­կան լաւ պատ­րաս­տած էին աս­մուն­քը:

բ.-Մե­ներ­գող` Յա­կոբ Այն­թէպըլ­եա­նի ընդ­հա­նուր եր­գե­ցո­ղու­թիւնը, բե­մա­կան ներ­կա­յու­թիւնը, շար­ժու­ձե­ւե­րը (մա­նա­ւանդ ժպի­տը) շատ գե­ղե­ցիկ էին: Իսկ երաժշ­տա­կան մաս­նա­գի­տա­կան եր­գե­ցո­ղու­թեան ար­ժե­ւո­րու­մը կը ձգենք մաս­նա­գէտ­նե­րուն:

գ.-Արամ Խա­չա­տուր­եա­նը մշա­կու­թա­յին գետ­նի վրայ գա­ղու­թին պատ­ուա­բեր ու­ժե­րէն եւ ապա­գայ խոս­տա­ցող դէմ­քե­րէն է:

դ.-«Շու­շի» ման­կա­պա­տա­նե­կան պա­րա­խում­բի ներ­կա­յա­ցու­ցած պա­րե­րէն եւ պա­րող­նե­րու ինք­նավըս­տահ շար­ժում­նե­րէն, մա­նա­ւանդ հայ­եացք­նե­րէն, յս­տակ էր, որ մար­զում­նե­րու աշ­խա­տան­քը բա­ւա­կան լր­ջու­թեամբ հե­տապնդ­ուած էր:

ե.-Աշ­խա­տող­նե­րուն մե­ծա­մաս­նու­թիւնը, եթէ ոչ բո­լո­րը, երի­տա­սարդ­ներ էին, հե­տե­ւա­բար ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քին առա­ւել փոր­ձա­ռու­թիւն շա­հե­լով կա­րե­լի է լա­ւա­գոյ­նը ներ­կա­յաց­նել:

Հա­լէ­պա­հայ գա­ղու­թը տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին եղած է մար­դու­ժի պատ­րաս­տու­թեան կա­րե­ւոր կեդ­րոն: Հա­լէ­պի մէջ եւ տար­բեր բնա­գա­ւառ­նե­րու վե­րա­բեր­եալ այն­քան փոր­ձա­ռու­թիւն կու­տակ­ուած է, որ եր­բեք պէտք չէ մտա­հոգ­ուիլ մար­դու­ժի գաղ­թով: Միշտ բծախն­դիր աշ­խա­տան­քով ու փոր­ձով նո­րը պի­տի պատ­րաստ­ուի: Այդ նո­րը ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քին պա­հանջ­ուած փոր­ձա­ռու­թիւնը ձեռք ձգե­լով լա­ւա­գոյ­նին կր­նայ հաս­նիլ:

Մարիա Գաբրիէլեան
Սեւան Շահպազեան
«ԳԱՆՁԱՍԱՐ», 20 Օգոստոս 2014