aztagdaily.com – 9 ապրիլին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Անթիլիասի մայրավանքին մէջ տեղի ունեցաւ համագումար մը` մասնակցութեամբ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան թեմերու առաջնորդներու եւ Հայոց ցեղասպանութեան հարիւրամեակի յանձնախումբերու ատենապետներու: Այս առթիւ «Վանայ Ձայն»-ի խօսնակ Հուրի Էմմիեան հարցազրոյց մը ունեցաւ համագումարի մասնակիցներէն` Հայ իրաւաբանական միջազգային միութեան (ՀԻՄՄ) նախագահ, Լոս Անճելըսի իրաւաբանական համալսարանի տնօրէն, քրէական եւ մարդկային իրաւունքներու իրաւաբան Կարօ Ղազարեանին հետ:

Ստորեւ հարցազրոյցին հիմնական մասերը` որոշ յապաւումներով:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Առաջին հերթին, այս համագումարին մասին տեղեկութիւններ կրնա՞ք փոխանցել, ի՞նչ էր անոր նպատակը:

ԿԱՐՕ ՂԱԶԱՐԵԱՆ.- Համագումարը շատ յաջող կերպով կազմակերպուած ծրագիր մըն էր վեհափառ հօր կողմէ, եւ ես հպարտ եմ, որ մասնակցեցայ Ամերիկայի Արեւմտեան ափի (Հայոց ցեղասպանութեան) հարիւրամեակի յանձնախումբին ներկայացուցիչ ատենապետներէն մէկը ըլլալով: Մենք ունինք երեք համաատենապետներ Արեւմտեան Ամերիկայի մէջ, որովհետեւ լայնածաւալ եւ բազմաթիւ կազմակերպութիւններու հաւաքածոյ մըն է այդ յանձնախումբը, բաղկացած` 22 կազմակերպութիւններէ, չորս եկեղեցականներէ, երեք համահայկական կուսակցութիւններէն, ՀԲԸՄ-էն, Հայ իրաւաբանական միութենէն եւ զանազան երիտասարդական միութիւններէ եւ անշուշտ ամէնէն կարեւորը` Հայ դատի յանձնախումբէն:

Հ.- Այս համագումարին ի՞նչ նիւթեր արծարծուեցան ընդհանրապէս:

Կ. Ղ.- Այս համագումարին իւրաքանչիւր ներկայացուցիչ արտայայտուեցաւ իր շրջանին պատրաստած ու ակնկալած ծրագիրներուն մասին, եւ եղան գաղափարներու եւ կարծիքներու փոխանակումներ, նկատողութիւններ, թելադրանքներ այն նպատակով, որ բոլորս միասնականօրէն նշենք հարիւրամեակը: Կրնամ ըսել` «յիշել եւ յիշեցնելը» շատ լաւ է, բայց կարեւոր է առաւելագոյնը` «պահանջելը», որ պահանջատիրական ըլլայ մեր քննարկման բնոյթը: Ես շատ ուրախ եմ, որ բոլորս միակամ էինք այդ առնչութեամբ, եւ ես կրկին կ՛ուզեմ ըսել, որ այնքան գոհ եւ շնորհակալ եմ վեհափառ հօր` այս ծրագիրը մշակել ու կազմակերպելուն համար: Այս ծրագիրը սկսաւ առաւօտուն, բայց երեկոյեան վերջ չգտաւ: Ես բախտը ունեցայ կրկին տեսնուելու եւ խօսելու կաթողիկոսին հետ, ու մենք պիտի շարունակենք մեր համագործակցութիւնը Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան ու Հայ դատի յանձնախումբին հետ, եւ այն տեղեկութիւններն ու պատգամները, զորս ես մանրամասնօրէն ստացայ աշխարհի զանազան գաղութներէ ժամանած իմ գործակիցներէս եւ ներկայացուցիչներէն, պիտի փոխանցեմ Լոս Անճելըսի իմ գործընկերներուս, որոնցմէ` Հայ դատի ներկայացուցիչ Նորա Յովսէփեանին եւ ՀՅԴ Արեւմտեան ափի Կեդրոնական կոմիտէի ներկայացուցիչ Վիգէն Յովսէփեանին, որոնց հետ շատ ուրախ եմ, որ համագործակցաբար կ՛աշխատինք: Նաեւ կ՛ուզեմ ըսել, որ Լիբանանի հայ գաղութի ներկայացուցիչները շատ տպաւորիչ էին, ինչպէս որ կը սպասէի: Ես Լիբանանի զաւակ եմ, Պուրճ Համուտի զաւակ եմ եւ, թէեւ 36 տարի է, որ մեկնած եմ, սակայն ես չեմ մեկնած այստեղէն, կը մնամ այստեղ եւ ժամանումս վերադարձ էր ինծի համար դէպի տուն, յատո՛ւկ վերադարձ էր դէպի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսարան, որովհետեւ ես հոն ստացած եմ իմ մանկապարտէզի եւ նախակրթարանի ուսումս, եւ վեհափառ հայրը, ինչպէս նաեւ Օշական սրբազանը Նիւ Եորքէն, ուսուցիչներս եղած են, եւ ասիկա շատ յուզիչ էր ինծի համար:

Հ.- Այս առիթով միասնաբար գործադրելի ծրագիր մը որոշուեցա՞ւ, թէ՞ իւրաքանչիւր գաղութ ի՛նք պիտի կատարէ իր ոգեկոչման ձեռնարկները:

Կ. Ղ.- Ես չեմ ուզեր անդրադառնալ այն բանին մասին, որ կրնանք կոչել «միասնաբար»: Միասնաբար ըլլալու սկզբունքը կայ, սակայն, գաղափարներու բիւրեղացում, ծրագիրներու համատեղութիւն կը կատարուի այնպէս մը, որ զուգահեռ ու համապատասխան ըլլան իրարու: Անշուշտ մենք որոշ նրբութիւններու դէմ յանդիման ենք, եւ գաղութը, կլիմայի նման, պէտք է համակերպի պայմաններու:

Հ.- Վեհափառ հայրը այս առթիւ արտասանած իր խօսքի 12 կէտերուն մէջ կը շեշտէր համագործակցութեան կարեւորութիւնը սփիւռքի եւ հայրենիքի միջեւ, եւ թէ` տարբերութիւնները այնպէս մը պէտք է համադրել, որ զիրար չհակասեն: Այս համագումարին Հայաստանի ներկայացուցիչ կա՞ր:

Կ. Ղ.- Այս համագումարին Հայաստանի ներկայացուցիչ չկար, սակայն կար հայաստանաբնակ շատ յարգելի անձնաւորութիւն մը` փրոֆ. Աշոտ Մելքոնեանը, որուն գաղափարները ես շատ ջերմօրէն ընդունեցի: Իսկ անդրադառնալով վեհափառ հօր ակնարկած միասնականութեան հարցին` ճիշդ է, որ ոչ թէ միայն զանազան գաղութներ նրբութիւններ ունին, սակայն նաեւ հայ ա՛զգը ինքնին իր մէջ ունի տարբերակներ, տարբեր կազմակերպութիւններ, որոնք տարբեր են ոչ թէ իրենց ուղեգիծով, այլ անոնցմէ ոմանք կը խորհին աւելի մեղմ վարուիլ այս հարիւրամեակի սեմին, ուրիշներ, որոնցմէ` ես, կը պահանջեն աւելի պահանջատիրական ըլլալ: Օրինակ, կը պատահի երբ կազմակերպութիւն մը, ենթադրենք` Հայ դատի մարմինը կ՛առաջարկէ հինգ քայլեր, բայց կարգ մը այլ կազմակերպութիւններ կ՛ուզեն բաւարարուիլ երեք քայլերով ու կ՛առարկեն Հայ դատի առաջարկած հինգ քայլերէն չորրորդին ու հինգերորդին: Հոս, ճիշդ չէ միասնականութեան անունով համակերպիլ` գործադրելու միայն երեք կամ չորս քայլեր, որովհետեւ այդ մէկը միասնականութիւն չի նշանակեր: Այդ կը նշանակէ` միասնականութեան անունով զիջողութիւններ եւ աւելի նուազ աշխատանք: Իմ տեսակէտս այն է, որ երեք քայլերով բաւարարուողները թող կատարեն երեք քայլերը, սակայն միւս քայլերուն եթէ նոյնիսկ համաձայն չեն մասնակցելու, առնուազն թող չխոչընդոտեն, որպէսզի միասնականութիւնը արդիւնաւորուի լաւագոյն ձեւով: Ի վերջոյ հարիւրամեակը վերջաբան չէ, հարիւրամեակով շատ բաներ կը սկսի՛ն տակաւին, իմ կարծիքով: Ու ես լաւատես եմ, որովհետեւ աշխատանքէն կամ խոչընդոտներէն վախցողը ո՛չ ես եմ, ո՛չ ալ հայ կազմակերպութիւնները, ո՛չ ալ կաթողիկոսարանը, ո՛չ ալ Հայ դատը, ո՛չ ալ իմ սրտի մօտիկ Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը:

Հ.- Հայոց ցեղասպանութեան հարիւրամեակի սեմին դուք ի՞նչ կը նախատեսէք, այսինքն ինչպիսի՞ ոգեկոչում, ինչպիսի՞ ծրագիրներ պէտք է մշակուին, ինչպէ՞ս պէտք է յիշուի հարիւրամեակը` ըստ ձեզի:

Կ. Ղ.- Հարիւրամեակը ըստ ինծի պէտք է յիշուի այնպէս մը, որ աշխարհը ոչ թէ իմանայ, այլ չկարենայ երբեւիցէ հերքել, որ հարիւր տարի անց հայ ազգը յաղթահարած է ցեղասպանութիւնը: Հայոց գողգոթան, որ կը կոչուի Հայոց ցեղասպանութիւն, մենք անկէ վերապրած ենք, այս գաղութը փա՛ստ է, Լոս Անճելըսի գաղութը, ինչո՞ւ չէ, եւ` սուրիահա՛յ գաղութը, իր ներկայի տագնապալի պայմաններով հանդերձ: Հայ ազգը ամբողջ սփիւռքի մէջ պէտք է հաստատէ իր ներկայութիւնը: Եւ նոյն ժամանակ, թէկուզ միջազգային իրաւական առումով, երբ ներկայիս օրէնքները որոշակի կերպով կը սահմանափակեն հողային հարցերու առնչուող գաղութային պահանջներ, եւ քանի որ այդ պահանջատիրութիւնը իրաւունքն է Հայաստանի Հանրապետութեան, մենք որպէս ժառանգորդներ Ցեղասպանութեան ենթարկուած մեր մեծ հայրերուն եւ մեծ մայրերուն` պիտի՛ շարունակենք պահանջել մինչեւ այն օրը, երբ Հայաստանի Հանրապետութիւնն ալ ունենայ քաջութի՛ւնը պահանջելու, ապահովութի՛ւնը պահանջելու, խիզախութի՛ւնը պահանջատիրական հարցը տանելու մինչեւ իր վերջնական յաղթանակը: Նոյնպէս` կալուածային հարցերու, եկեղեցական կալուածներու վերադարձի առնչութեամբ, աշխատանքը պիտի շարունակուի իրաւական գետնի վրայ եւ, ինչո՞ւ չէ, նաեւ` քարոզչակա՛ն մեքենայի միջոցով, որ շատ կարեւոր է, եւ որուն տարողութիւնը կը տարբերի ըստ իւրաքանչիւր երկրի, գաղութի կարողութիւններուն: Քարոզչական աշխատանքը ահաւասիկ կը տարուի եւ պիտի շեշտուի սոսկալի կերպով եւ աւելի աշխուժ դառնայ յառաջիկայ օրերուն եւ ամիսներուն: Հոս բոլորս ալ չմոռնանք թրքակա՛ն «փրոփականտան», որ անկասկածօրէն եւ արագօրէն պիտի ըլլայ աւելի սոսկալի, աշխուժ եւ աղմկալի: Ես յանձնարարեցի իմ գործընկերներուս, ժողովականներուն, իրաւաբաններուն եւ նոյնպէս Լոս Անճելըսի իմ գրասենեակիս միջոցով` համայն հայ իրաւաբաններուն, որ չտատամսինք, որովհետեւ մեր պատասխանը այդպիսի (թրքական) աղմուկի պէտք է ըլլայ աւելի ուժեղ, բարձր, սակայն աղմուկ ոչ թէ աղմուկի սիրոյն, այլ` աղմուկի հետ համատեղ քայլ, գործնակա՛ն քայլեր, որպէսզի այդ սուտը, այդ անարդար կեցուածքը վերջապէս դառնայ այն, ինչ որ ծիծաղելի է, որ մարդ կրնայ արհամարհել եւ մերժել այն, ինչ որ պատմութիւնը, այն, ինչ որ մենք ազգովին ականատեսն ու վկաներն ենք: Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը Անթիլիասի մէջ չէր հարիւր տարի առաջ, ինչպէ՞ս եղաւ, որ Անթիլիաս եկաւ: Կարօ Ղազարեանը Լոս Անճելըս չէր ապրեր եւ Լոս Անճելըս երբեք չէր երթար, ո՛չ ալ Պուրճ Համուտ կ՛ըլլար: Կարօ Ղազարեանը Քեսապի մէջ կ՛ըլլար իր քեսապցի հայրենակիցներուն հետ, որովհետեւ ես քեսապցի եմ:

Հ.- Միացեալ Նահանգներու մէջ արդէն իսկ սկսած են նախապատրաստական աշխատանքները: Գլխաւոր ի՞նչ ծրագիրներ կը պատրաստուին: Ինչպէ՞ս պիտի ընթանան ոգեկոչումի ձեռնարկները:

Կ. Ղ.- Պատրաստութիւնները սկսած ենք, մենք կը հանդիպինք, ես ի հարկէ դիւանի անդամ եմ եւ համաատենապետ, եւ հերթականօրէն կը հանդիպինք: Իսկ ամիսը երկու անգամ կը հանդիպինք 22 կազմակերպութիւններու գլխաւոր ներկայացուցիչներուն հետ եւ մեզի հետ ունինք Միացեալ հայ մարմիններ, որ կը բաղկանայ աւելի քան վաթսուն կազմակերպութիւններէ, հայրենակցական միութիւններէ եւ այլն: Իսկ Միացեալ հայ մարմինը շաբաթական հերթականութեամբ կը հանդիպի եւ կը մշակէ տեղական ծրագիրներ Լոս Անճելըսի մէջ: Անոր գործունէութիւնը կ՛ընդգրկէ հարիւրամեակի յանձնախումբին գործունէութիւնը, ինչպէս, օրինակ, համագումարներ, սիմփոզիում, արիւնարշաւներ, ե-նամակի «պլասթ»-ներ, թանգարանի բացման աշխատանք, աւելի քան հարիւր հազար հաշուող խուռներամ ու բազմամարդ ցոյց եւ զանազան այլ աշխատանքներ: Այս բոլորը, որովհետեւ շատ հայութիւն կայ Հարաւային Քալիֆորնիոյ մէջ: Կայ աւելի քան հինգ հարիւր հազար հայ հաշուող, բաւական հզօր գաղութ մը, չմոռնանք` Արիզոնան, Սան Տիեկոն, Սան Ֆրանսիսքոն, Քոլորատոն, Եութահը, Լաս Վեկասը…

Հ.- Քիչ առաջ յիշեցիք, որ քեսապցի էք, եւ այժմ Քեսապը դժբախտաբար պարպուած է հայութենէ: Դուք որպէս քեսապցի` ի՞նչ զգացիք, երբ իմացաք Քեսապի դէպքերուն մասին:

Կ. Ղ.- Կրնամ ըսել, որ ես պատրաստուած էի մասնակցելու ապրիլ 9-ի այս համագումարին, բայց երբ 21 մարտին այդ դաժան լուրը հասաւ, որ Քեսապ յարձակման ենթարկուած է, որոշեցի շտապել եւ փութալ Միջին Արեւելք, մօտէն ստուգելու իմ քեսապահայ ազգակիցներուս ապահովութիւնը: Ի հարկէ առաջին օրէն իսկ աջակից եղած եմ սուրիահայութեան, Հալէպի հայութեան ապրած տագնապալի օրերուն, Լոս Անճելըսի մէջ (սուրիահայութեան) շտապ օգնութեան աշխատանքներուն: Քեսապահայերու առնչութեամբ ես շնորհիւ իմ բարեկամիս` Րաֆֆի Սարգիսին, կրցայ տեսակցիլ հոս ապաստանած, Քեսապէն տեղահանուած ազգականներուս հետ: Յոյսով եմ, որ Այնճարի մէջ ալ կը հանդիպիմ իմ հարազատներուս: Լոս Անճելըսի մէջ ես արտայայտուեցայ թրքական հիւպատոսարանին առջեւ ու բացայայտօրէն յայտարարեցի, թէ Քեսապը պիտի չգրաւուի թուրքերու կողմէ, Քեսապի հարցը անպատասխան պիտի չմնայ, եւ հայերը պիտի վերադառնան ու վերահաստատուին Քեսապի մէջ: Քեսապահայութեան այսօրուան տագնապը Հայոց ցեղասպանութեան հարիւր տարի առաջ գործադրուած ու գրուած տեղահանութեան գիրքին յաջորդ մէկ հատորն է, որ գրուեցաւ, որովհետեւ այս մարդիկը, որոնց ես հանդիպեցայ, ի տարբերութիւն Հալէպի հայութեան, առաւօտ կանուխ շատ հապճեպով, իրենց վրայ կրած հագուստներով հեռացած են իրենց տուներէն: Ես արդէն որպէս Հայ իրաւաբաններու միութեան նախագահ եւ Հայ դատի կողմէ գրաւոր կերպով դիմած եմ առ որ անկ է, որ միջազգային մակարդակի վրայ հետապնդումներ ու քննարկումներ կատարուին: Պիտի վերադառնամ Լոս Անճելըս ու թէեւ ասպարէզով իրաւաբան եմ, իրաւաբանութիւնը իր տեղին, բայց ազգային պարտականութիւնը, շատեր կ՛ըսեն` տուրք, տուրք չէ, տուրքը տխուր երեւոյթ է, ազգային պարտականութիւնը իւրաքանչիւրիս, մեր բոլորին պարտականութիւնն է:

Հ.- Ի՞նչ պիտի ըլլայ ձեր վերջին խօսքը այս առիթով:

Կ. Ղ.- Մենք հայ ենք, հայ ալ կը մնանք եւ պայքարը մեզի համար նորութիւն չէ: Ահաւասիկ մենք հարիւրաւոր տարիներէ ի վեր կը պայքարինք` Օսմանեան կայսրութեան ենթարկուած: Այսօր, երբ ունինք Հայաստանի Հանրապետութիւն, ճիշդ է, մենք բոլորս պէտք է աջակցինք Հայաստանի Հանրապետութեան, բայց պէտք է աջակցինք նաեւ պնդելով եւ պահանջելով, որ պետականօրէն պահանջատէր ըլլայ հայութեան տիրութեան ու Հայ դատի հարցով: Իսկ մեր գաղութները մենք պիտի շարունակե՛նք պահել, որովհետեւ կարելի չէ, աններելի է, որ մեր գաղութներու տարիներու, տասնամեակներու աշխատանքը խլուի, հեռանայ հովի նման: