kantsasar.com – Առածի կարգ անցած խօսք է, թէ մարգարիտը ցաւէն ծնունդ կ՛առնէ:
Այս ճշմարտութեան նորագոյն արտայայտութիւնը` Սուրիոյ ու մասնաւորաբար Հալէպի հայութեան ապրած ցաւն ու տառապանքն է, որմէ ծնունդ առած մարգարիտը կը կոչուի Լալա Միսկարեան-Մինասեան:
Մեր մամուլին մէջ այս ստորագրութիւնը երեւցաւ ու հետեւողական ներկայութիւն դարձաւ մօտաւորապէս երկու տարիէ ի վեր, սկսեալ ա՛յն օրերէն, երբ քաղաքական նկարագիրով ծայր տուած տագնապը դուռը լայն բացաւ զինեալ զարգացումներու առջեւ (բառերը ի՜նչ տկար են երբեմն), որոնց մէջ, երկրին բնակչութիւնը ցըմրուր ըմպեց պատերազմ կոչուած առհաւիրքին տաժանքն ու դառնութիւնները, տուաւ անհաշիւ զոհեր, բազմաթիւ շրջաններ վերածուեցան աւերակոյտի, մարդիկ մինչեւ այսօր ալ կը փորձեն մութ փապուղիէն դուրս տանող ճամբաներ տեսնել Ժընեւեան ու նմանօրինակ խոստումներու մէջ:
Տագնապի ծանրացման հանգրուանէն ասդին, Լալա -Միսկարեան-Մինասեան դարձաւ ժողովուրդին – եւ ոչ միայն շրջանի հայութեան ցաւերուն, տառապանքին, հիասթափութեանց, յուսախաբութեանց ու յոյսերուն, զայրոյթին ու մանր գոհունակութիւններուն, մէկ խօսքով` կրակէ օղակին մէջ ապրողներուն ԿԵԱՆՔին հարազատ թարգմանը, աւելին` կամուրջ մը դէպի արտաքին աշխարհ:
Արդար ըլլալու համար, պէտք է ըսել, որ այս գրիչը միակը չէ, որ մարգարտեայ առաքելութիւն կը կատարէ. Հալէպի առօրեան ու ցաւը արտայայտութիւն գտան նաեւ Մարուշ Երամեանի ու հայ գիրին այլ նուիրեալներու միջոցով, սակայն միւսները որոշ չափով ծանօթ անուններ էին արդէն, հրապարակագրական ու գրական արտայայտութիւններով անցեալին հաղորդակից դարձած էին ընթերցողին:
Հաւանաբար Սուրիոյ հայութեան ապրած արհաւիրքներուն օրը-օրին հետեւող ընթերցողը յատուկ անձկութեամբ դիմաւորեց ու կը շարունակէ սպասել այս «օրագրող»ին սիւնակները (քանի մը ամիս առաջ, պահ մը սրդողում մը ապրեցանք, երբ Լալան իր սիւնակներէն մէկուն մէջ ակնարկութիւն ըրած էր, որ կը մտածէ դադրեցընել այս իւրայատուկ վազքը, սակայն մեր մտավախութիւնը փարատեցաւ «Սուրիական Օրագրութիւն» սիւնակին շարունակումով): Ճիշդ է. հոն կայ տեղեկագրութիւն` դէպքերու եւ պատահարներու մասին արձագանգներ, տաքին ու ցուրտին, ելեկտրականութեան ու ջուրի, տարրական սննդանիւթերու ներկայութեան կամ բացակայութեան ստեղծած անդոհանքները, սակայն այս սիւնակները շատ աւելին են, քան պարզ տեղեկագրութիւնը: Ընթերցողը հոն կը գտնէ աղէտին զանազան արտայայտութիւններուն արտացոլացումը, որ կ՛անցնի ո՛չ միայն գրողին, այլ նոյնինքն այդ վիճակները ապրող զանգըւածին միտքէն, սիրտէն, հոգիէն ու… կեանքէն: Եւ այս սիւնակներուն արժէքը, իրենց վաւերագրական իմաստէն անդին, պէտք է փնտռել պատերազմի օղակին մէջ գերի բռնուած զանգուածներուն` հայ եւ արաբ ժողովուրդին դառնութիւնները, բողոքը, մինչեւ անգամ փիլիսոփայութիւնը (թէեւ վերջին կէտը առաւելաբար անհատական երիզ մը կը կազմէ, առանց խըզուելու հաւաքականութենէն):
Մեր նպատակը` Լալային սիւնակներուն բովանդակութեան վերլուծումը կատարել չէ. անոնք վերլուծումի ու մեկնաբանութեան չեն կարօտիր, որովհետեւ կեանքէ ու տառապանքէ ծնող էջերը առանց միջնորդի արդէն կը հասնին ոեւէ ընթերցողի սրտին ու հոգիին, խորհրդածութիւններու աշխարհին, ընթերցողը ըլլայ հալէպահայ, լիբանահայ, իրաքահայ, իրանահայ թէ նման կացութիւններէ չանցած (բարեբախտաբար) հայորդի մը: Այս գրողը միաժամանակ պարզ մահկանացու է, վախ ու մտավախութիւն ապրող անձ, գուրգուրացող ուսուցչուհի (անձնական հպումները նուազագոյնն են, եթէ անոնք կապ չունին հաւաքականութեան հետ), սակայն նաեւ մտաւորական է, յաճախ կը դիմէ գրողներու, մեծ մտածողներու «խորհուրդ»ներուն, իսկ ամէն բանէ աւելի ու առաջ` տագնապահար եւ լաւ օրերու սպասող, արժանապատւութիւնը պահպանող անհատն է, նման զինք ծնած ու շըրջապատող ժողովուրդին, աշխարհի որեւէ մէկ երկինքին տակ ապրող, իսկ այս օրերուն` Հալէպի հայութեան, որ արժանաւոր տեղ ունի մեր պատմութեան բոլոր էջերուն մէջ, անոնք ըլլան վերականգնումի, պայքարի, մարզական, մշակութային թէ այլ:
Աննախընթաց երեւոյթի մը առջեւ չենք: Չենք ուզեր այս գրողը բաղդատել ժամանակակից կամ անցեալի ոեւէ գրողի` բանաստեղծի կամ արձանագիրի հետ, սակայն երեւոյթը բացատրելու համար, կ՛արժէ յիշել օրինակները հայութեան հաւաքական տառապանքներուն արտայայտիչը եղող Խաչատուր Աբովեանի, Զապէլ Ասատուրի, Դանիէլ Վարուժանի, Սիամանթոյի, անոնց սերնդակիցներուն եւ ուղին շարունակողներուն, իսկ մեր ժամանակներուն` Վեհանուշ Թէքեանի, Շահանդուխտի եւ նման հազուադէպներու, որոնք եղան Լիբանանի եւ անոր հայ գաղութին ապրած տագնապներուն ու տուայտանքներուն մէկ-մէկ հայելին (նկատեցի՞ք, թէ կին գրողները իրական ներկայութիւն են, եւ ոչ զարմանալիօրէն):
…Տօնական օրերու նախօրեակին ենք: Սովորութիւն է, որ մարդիկ ամբողջ սրտով ու անխառն զգացումներով բարիք մաղթեն ծանօթներու եւ բարեկամներու, մինչեւ անգամ անծանօթ… հարազատներու: Սուրիոյ եւ հայութեան տագնապը չեն թողուր, որ մեր զգացումները ըլլան անխառն, այլ մեր հոգիները ծանրացած են ցաւէն արձակուած ճիչերով: Անձամբ ծանօթ չենք Լալա Միսկարեան-Մինասեանի, սակայն ան արդէն նուաճած է պատուանդանը ըլլալու հարազատ ներկայացուցիչը ամբողջ հալէպահայութեան ու զայն շրջապատող արաբ ժողովուրդին, ի՛նչ յարանուանութեան ու կրօնքի ալ հետեւորդ ըլլան բաղկացուցիչները: Ուրեմն, իրեն ու մարմնաւորած հաւաքականութեան մաղթենք, որ տառապանքի ու դառնութեան օրերը ըլլան համրուած, «Սուրիական Օրագրութիւն»ը փակէ ցուրտ ու մութ օրերու էջը, սակայն վերջ չգտնէ անոնց հետ, այլ այս սիւնակներէն շուտով ծորին Սուրիոյ հայութեան ու ամբողջ ժողովուրդին վերականգնումի եւ բարօր օրերու կերտումի մեղրը (արդէն հրաժարեցանք մարգարիտէն…), իսկ դառնութիւնը մնայ լոկ անբաղձալի յիշատակ, նման այն էջերուն, որոնք հոգեմաշութեամբ մարգարտաշարեցին այս հանգրուանը:
Իսկ մենք` ընթերցողներս ու կարեկիցներս, կարենանք ըսել, որ Հալէպի ու տագնապահար որեւէ շրջանի մեր հարազատներուն հետ ենք թէ՛ տառապանքի, թէ՛ լաւ օրերուն, ինչպէս ըսինք Լիբանանի, Սպիտակի ու Արցախի տառապեալներուն:
Ս. ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ
«Բոլոր արուեստի գործերը ինքնակենսագրական են:
Մարգարիտը ոստրէին ինքնակենսագրութիւնն է»:
ՖԵՏԵՐԻՔՕ ՖԵԼԼԻՆԻ
30/12/2013