kantsasar.com – Ուր­կէ՞ սկ­սիմ, ո՞ր օրէն, օրե­րուն հաշիւը վերջ­նա­կա­նա­պէս կորս­ուած կը թուի ըլ­լալ, որով­հե­տեւ մէկ դա­րու յոգ­նու­թիւն չո­քեր է ու­սե­րուս եւ կը բռ­նա­բա­րէ տո­կու­նու­թիւնս:

Իրիկ­նա­մու­տի զան­գե­րը կը հն­չեն տխուր ու եր­կար եւ կ՛ար­ձա­գան­գեն անձ­րե­ւին ու գոր­շու­թեան մէջ: Քա­ղա­քը ար­դէն ամա­յի է, թէ­եւ ժա­մը դեռ հինգ իսկ չէ եղած: Միտքս սկ­սեր է իրա­պէս տանջ­ուիլ այն գա­ղա­փա­րէն, թէ սկիզ­բէն իսկ որոշ­ուած էր ասի­կա` քա­ղա­քը յանձ­նել, բայց նախ քան­դել, ծաղ­կած քա­ղաք մը չյանձ­նե­լու հա­մար: Ու­րեմն` եր­թա՞լ: Բայց ո՞ւր: Զա­նա­զան կար­ծիք­ներ կը շր­ջին ժո­ղո­վուր­դին բե­րա­նը.

-Այս կէս գի­շե­րին հո­սանք պի­տի ու­նե­նանք, եւ աս­կէ ետք պի­տի գիտ­նանք թէ ճիշդ ո՛ր ժա­մե­րուն պի­տի կտր­ուի հո­սան­քը:

-Ելեկտ­րա­կան կեդ­րո­նին spare parts-ն ալ փճա­ցու­ցեր են, բայց Ռուս­ի­ան կա­զով աշ­խա­տող նոր գոր­ծիք­ներ կը ղր­կէ շու­տով: -Գա­լիք քսան օրե­րէն ետք վի­ճակ­նիս պի­տի յս­տա­կա­նայ. բայց այս գա­լիք քսան օրե­րը շատ վատ պի­տի ըլ­լան: Ար­դէն «վատ»ը եւ «շատ վատ»ը իրար­մէ կը զա­նա­զան­ուին ող­բեր­գու­թեան չա­փե­րով. եթէ մէ­կը վա­խի եւ սար­սա­փի մէջ ապ­րիլ է, միւ­սը դժ­խեմ հա­ւա­նա­կա­նու­թիւն­նե­րու այ­լընտ­րանք մըն է` կա՛մ տու­նե­րը լքել, կամ մնալ եւ հա­ւա­նա­կան վախ­ճան մը սպա­սել: Նման լու­րե­րու վրա­յէն յա­ճախ երեք ան­գամ քսան օրեր կ՛անց­նին, բայց ոչ մէկ փո­փո­խու­թիւն: Պար­զա­պէս ամէն առա­ւօտ բո­լորս մի­ա­սին մեծ յոյ­սե­րով կ՛արթն­նանք, եւ գի­շեր չե­ղած, բո­լորս մի­ա­սին մեր յոյ­սե­րը հա­սա­րա­կաց փո­սը թա­ղե­լէ ետք, անար­ցունք աչ­քե­րով կը փոր­ձենք քնա­նալ: Աշ­խա­տան­քէս կը վե­րա­դառ­նա­յի, երբ ծա­նօթ տի­կին մը կե­ցուց զիս.

-Հիւան­դա­նոցն էի. մեր խեղճ բա­րե­կա­մու­հին մու­թին մէջ ին­կեր կո­ղը կոտ­րեր է. երէկ գոր­ծո­ղու­թիւն ըրին: Գի­տես, պէտք է իւ­րա­քան­չիւրս, որ­պէս բո­ղո­քի ար­տա­յայ­տու­թիւն, աթոռ­նե­րը առ­նենք եւ մեր շէն­քե­րուն դի­մաց նս­տինք, որով­հե­տեւ ցոյ­ցի չենք կր­նար ել­լել: Չը­սաւ թէ ին­չո՛ւ ցոյ­ցի չենք կրնար ել­լել: Գի­տէր որ գի­տէի: Բո­լորս ալ գի­տենք: Այն­քան պաղ էր, որ ան­մի­ջա­պէս հա­ւա­նու­թիւն յայտ­նե­ցի եւ տուն մտայ: Տունն ալ փո­ղո­ցին չափ պաղ էր: Ո՛չ տէ­մոք­րա­սին, ո՛չ մի­ա­պե­տու­թիւնը, ո՛չ իսկ հա­մայ­նա­վա­րու­թիւնը կր­ցան մեզ ա՛յս տա­րո­ղու­թեամբ հա­ւա­սա­րեց­նել: Հի­մա բո­լորս նոյն վի­ճա­կին մէջ ենք, նոյն արարք­նե­րը կ՛ընենք` ու­տել եւ աղօ­թել, եւ նոյն բա­նե­րը կը խօ­սինք. -Ամե­րի­կան Քաիտէի մար­դի­կը հո՛ս կը ղր­կէ, որ հոս­կէ, օթոստ­րա­տով ուղ­ղա­կի ճէն­նէթ հաս­նին, այլ խօս­քով` փճա­նան սատ­կե­լով: Բայց բզէ­զի սե­րունդ են, մին­չեւ «մայ­րը» չսատ­կի, անոնց աճը ան­հա­շիւ է:

-Օպա­ման, ռու­սե­րուն հետ իր պաշ­տօ­նա­կան հան­դի­պու­մէն ետք, մոռ­նա­լով որ կուրծ­քի բարձ­րա­խօ­սը դեռ բաց է, կ՛ըսէ` դուք զիս իմ աթո­ռիս պա­հե­ցէ՛ք, ես ձեր ու­զա­ծը կ՛ընեմ: -ԱՄ­Ն-ի ար­տա­քի­նին փոխ­ուի­լը քա­ղա­քա­կան փո­փո­խու­թիւն կը նշա­նա­կէ: Մար­դը մեր Պաշ­շա­րին շատ մօտ է

-Ո՞վ: -Ճոն Քէ­րին, հա­պա ով, հա, մեր մար­դուն սերտ բա­րե­կամ է, ամէն շա­բաթ հե­ռա­ձայ­նով կը խօ­սին եղեր իրա­րու հետ:

-Վար­չա­պե­տը կարգ մը նա­խա­րար­նե­րու հետ Հա­լէպ եկեր է մեր վի­ճա­կը տես­նե­լու: Շատ շու­տով ամէն բան պի­տի ապա­հով­ուի` կազ, մա­զութ, պէն­զին, հո­սանք, ին­թէր­նէ­թա­յին կապ, բջի­ջա­յին կապ, հաց, ամէն ամէն բան: Հա­ւաս­տի լուր է: Հա­կա­ռակ վար­չա­պե­տին եւ իր հետ եկած կարգ մը նա­խա­րար­նե­րու խոս­տում­նե­րուն, ոչ միայն կազ-մա­զութ-պէն­զին չու­նե­ցանք, այլ եւ հաց չկայ տա­կա­ւին: Բայց ժո­ղո­վուր­դը տար­բեր ճամ­բա­ներ գտեր է ան-հաց չմ­նա­լու հա­մար: Անոնք որոնք բա­րե­կամ­ներ ու­նին Սուր­իոյ տար­բեր քա­ղաք­նե­րուն մէջ, խնդրե­ցին որ հաց ղր­կեն: Եւ հա­ցը կը հաս­նէր ճամ­բոր­դա­տար միք­րո­ներով, հա­զար վտան­գէ անց­նե­լով, տու­փե­րու մէջ «պահ­ուած»: Մին­չեւ իսկ Պէյ­րու­թէն հաց եկեր էր ու բաժն­ուեր Հ.Մ.Ը­.Մ.-ի պար­տէ­զը: Ու­րիշ­ներ, որոնք կըր­ցած էին ալիւ­րի քի­լո­յին հա­րիւր ոս­կի վճա­րել, տու­նը սկ­սան հաց թխել: Աշա­կեր­տու­հիս Սիւ­զա­նը, իմ խնդ­րան­քիս վրայ, բո­լոր դա­սա­րա­նին բա­ցատ­րեց ու թե­լադ­րեց իր նկա­նակ­նե­րուն պատ­րաս­տե­լու կեր­պը:

-Բայց թէ՛ փու­ռը, թէ՛ ալ ափ­սէն պէտք է ՇԱՏ ՇԱՏ տաք ըլ­լան, որ հա­ցը լաւ ու­ռի: Բո­լորս սմքե­ցանք.

-Դուք ի՞նչ կը վա­ռէք,- հար­ցուց Սե­ւա­նը: -Փայտ: -Մենք բան մըն ալ չենք վա­ռեր, պա­թան­ի­ա­նե­րը փաթթ­ուած կը նս­տինք: Լաւ է որ մոմ կայ, ու­զա­ծիդ չափ, ու­զած չա­փե­րովդ: Մո­մի լոյ­սին տակ նս­տիլ զրու­ցե­լը, ընթ­րելն ու կար­դա­լը այլ հա­ճոյք են, հա­ւա­տա­ցէ՛ք: Մեր ամէնէն ող­բեր­գա­կան հար­ցը այս պա­տե­րազ­մին մէջ կար­ծեմ այն է, որ հա­լէպ­ցին բիրտ շար­ժու­մով մը փոխ­ուե­ցաւ, որով­հե­տեւ տե­սաւ թէ իր կեր­պա­րը` հիւ­րա­սէր, բա­րի, կեան­քը սի­րող, բնաւ յար­մար չէ այս օրե­րուն եւ այս կեան­քին: Հա­րուստ­նե­րը առա­ջին ահա­զան­գին իսկ, վախ­կոտ մու­կե­րու պէս լքե­ցին քա­ղա­քը եւ փա­խան, ան­շուշտ իրենց հարս­տու­թիւնն ալ մի­ա­սին տա­նե­լով: Անոնք ալ հա­լէպ­ցի էին, բայց մոռ­ցան իրենց «աս­լը», մոռ­ցան որ հո՛ս է որ դի­զեր էին իրենց միլի­ոն­նե­րը: Վա­ւե­րա­կան հա­լէպ­ցին մնաց: Եւ վա­ւե­րա­կան հա­լէպ­ցին փոխ­ուե­ցաւ: Ահա՛ մեր ող­բեր­գու­թիւնը: Ափ­սոս չէ՞ր իրեն:

Այն­քան մը պի­տի ճն­շեն ժո­ղո­վուր­դը, որ ոտ­քի ել­լէ իր նա­խա­գա­հին դէմ: Ար­դէն եր­կու տարի­էն աւե­լի է: Այս «ճնշ­ուած» ժո­ղո­վուր­դը ար­դէն շատ լաւ հասկ­ցաւ, որ հար­ցը նա­խա­գահ-մա­խա­գա­հը չէ, այլ երկ­րին քան­դու­մը. թէ ոչ ին­չո՞ւ ներ­սի շու­կան, որ աշ­խար­հի հնա­գոյն եւ մե­ծա­գոյն շու­կան էր, պի­տի քան­դէ­ին, այ­րէ­ին, կո­ղոպ­տէ­ին: Ընող­նե՞րը. անոնք, որոնք միայն դրա­մով կը չա­փեն ամէն ինչ, բայց դրամ չու­նին, եւ անոնք, որոնք դուր­սէն բեր­ուած են, «ճի­հատ»ի անու­նով: Այն­քան ան­բան են, որ չեն իսկ հարց­ներ` բայց կա­րե­լի՞ է ճի­հատ ընել իս­լա­մին դէմ: Գրութեանս վե­րի եւ վա­րի հատ­ուած­նե­րուն մի­ջեւ ան­ցեր է կ՛երե­ւի աւե­լի քան վեց ամիս: Ժա­մա­նա­կը ա՛լ իմաստ չու­նի հոս: Բո­լո­րը կը սպա­սեն հրաշ­քին, որ կ՛ու­շա­նայ: Այդ հրաշ­քով է, որ առա­ւօտ մըն ալ պի­տի արթն­նանք եւ տես­նենք, որ մղ­ձա­ւան­ջի մը մէջ էինք, բայց փառք Աս­տու­ծոյ, արթն­ցեր ենք եւ վե­րագ­տեր մեր կեան­քը, մեր քա­ղա­քը: Բայց այդ հրաշ­քը կ՛ու­շա­նայ, քա­ղա­քը կը պարպ­ուի, մար­դիկ կա՛մ կը մեռ­նին, կամ կը գաղ­թեն: Իսկ եթէ՞ մեզ երկ­րորդ Աֆ­ղա­նիս­տա­նի մը վե­րա­ծեն: Այն ատեն դեռ պի­տի սպա­սե՞նք: Եթէ չս­պա­սենք, ի՞նչ պի­տի ընենք: Բայց կան մար­դիկ որոնք նա­եւ կ՛աշ­խա­տին. ի՞նչ, ինչ­պէ՞ս, որո՞ւ հա­մար, յս­տակ չէ: Ամէն թա­ղի մէջ փոք­րիկ աշ­խա­տա­նոց­ներ բու­սեր են կր­կին-որ­քա՜ն եր­կար տե­ւեց, մին­չեւ կա­րե­լի եղաւ աշ­խա­տա­նոց­նե­րը քա­ղա­քէն հե­ռացնել, որ­պէս­զի մար­դիկ աւե­լի հան­գիստ ապ­րին իրենց տու­նե­րուն մէջ, առանց մե­քե­նա­նե­րու աղ­մու­կին եւ ծու­խին: Հի­մա անոնց վրայ աւել­ցած են ելեկտ­րա­կա­նու­թիւն ար­տադ­րող մե­քե­նա­նե­րը, իրենց ան­տա­նե­լի աղ­մու­կով եւ ծու­խով: Ամէն մարդ կը գան­գա­տի, եւ ոչ ոք կը յի­շէ, թէ նոյն­քան գան­գատ կար, երբ հրա­ման ելաւ աշ­խա­տա­նոց­նե­րը քա­ղա­քէն դուրս հա­նել:
Ագ­ռաւ­նե­րը … Մար­դիկ սկ­սած են նե­ղա­նալ. -Ու­ղուր­սուզ թռ­չուն­ներ են,- կ՛ըսեն,- երբ ձայ­ներ­նին կը լսեմ, սիրտս կը քմմ­ուի կար­ծես… Շփո­թեր են կ՛երե­ւի բուե­րուն հետ: Մենք հոս, Հա­լէ­պի մէջ ոչ բու տե­սեր ենք, ոչ ալ ձայ­նը լսեր: Ան­պայ­ման որ շփո­թեր են, թէ ոչ ին­չո՞ւ ագ­ռաւ­նե­րը ու­ղուր­սուզ պի­տի ըլ­լան. բնաւ նման բան չեմ լսած կամ կար­դա­ցած: Ագ­ռաւ­նե­րուն ձայ­նը ին­ծի պար­զա­պէս ձանձ­րոյթ կը յու­շէ. այն­քան մը ձանձ­րա­ցած ըլ­լալ, որ այս­պէս, գլխէն դուրս կռն­չել, ինքն իր ձայ­նը լսել եւ փոր­ձեր ընե­լով զբա­ղիլ … :

-Առաջ այս­քան ագ­ռաւ չկար մեր քա­ղա­քը,- կ՛ըսէ կին մը: -Ան­շուշտ պի­տի շատ­նան, այս­քան դի­ակ մէջ­տե­ղե­րը … Հի­մա ալ դի­ակ­նե­րու հետ կը կա­պեն անոնց երե­ւու­մը. կր­կին կը շփո­թեն, այս ան­գամ ալ անգ­ղե­րո՞ւ հետ: Իմ տանս շուրջ սկիզ­բէն ալ շատ էին ագ­ռաւ­նե­րը` շա­տա­խօս եւ բարձ­րա­խօս: Մեր քո­վի պզ­տիկ պար­տէ­զին մեծ ծա­ռե­րուն վրայ կար­ծես կը թա­ռէ­ին, բո՞յն դրեր էին արդ­եօք, եւ շատ մօտ կու գա­յին պատշ­գամ­նե­րուն, պա­տու­հան­նե­րուն: Ան­գամ մը Ռան­իա­յին մի­սը գող­ցան տա­րին պա­տու­հա­նէն, ուր դրեր էր, որ իբր թէ սա­ռը քակ­ուի: Ու­րիշ ան­գամ մըն ալ դէ­մի­նին փռ­ուե­լիք լուաց­քին տէշ­տը պի­տի վար ձգէ­ին, որով­հե­տեւ կը փոր­ձէ­ին լուաց­քը կար­ծես գող­նալ.

-Ագ­ռաւ­նե­րը օճա­ռին հո­տը շատ կը սի­րեն, եթէ կր­նան օճառ կը գող­նան,- ըսեր էր տա­րեց կին մը: Թե­րեւս միայն գո՞ղ են: Կը յի­շեմ «Բա­գին»ին մէջ պատմ­ուածք մը կար­դա­ցած ըլ­լալս ագ­ռաւ­նե­րու եւ անոնց կեն­սա­ձե­ւին մա­սին, թէ ինչ­պէս ագ­ռաւ­ներ, հա­ւաք­ուած «դա­ւա­ճան» ագ­ռա­ւի մը շուրջ, պատ­ժեր են զայն, իրենց շր­ջա­նա­կէն դուրս հրե­լով, պար­զա­պէս որով­հե­տեւ իր «ամու­սին»էն դուրս այլ ագ­ռա­ւի մը հետ գա­ցեր է … եւ որ­պէս վեր­ջա­բան հե­ղի­նա­կը, որուն ով ըլ­լա­լը չեմ յի­շեր – թե­րեւս Իրա­քէն էր – կ՛եզ­րա­կաց­նէր, թէ հա­կա­ռակ իրենց ձգած ժխ­տա­կան տպա­ւո­րու­թեան կամ ժո­ղո­վուր­դին ժըխ­տա­կան կար­ծի­քին, ագ­ռաւ­նե­րը «լաւ» թռ­չուն­ներ են:

Ժխ­տա­կա­նը հա­ւա­նա­բար իրենց շատ տհաճ կռին­չէն կու գայ, ճիշդ այն­պէս ինչ­պէս ճշ­մար­տա­խօս մէ­կը, որ ամէն բան` ե՛ւ դրա­կան ե՛ւ ժխ­տա­կան ամէն բան ուղ­ղակի­օ­րէն կ՛ըսէ, չի սիր­ուիր, որով­հե­տեւ մար­դիկ շատ կը սի­րեն իրենց ու­զա­ծը լսել, եւ ոչ ճշ­մար­տու­թիւնը, կ՛ու­զեն զի­րենք գո­վեր­գող խօս­քեր լսել, եւ ոչ իրենց էու­թիւնը բա­ցա­յայ­տող խօս­քեր: Այդ­պէս ալ ագ­ռաւ­նե­րը, զոհն են իրենց կռին­չին, կը կար­ծեմ: Խեղճ ագ­ռաւ­ներ, որոնք սա­կայն դեր չու­նին այս բո­լո­րին մէջ. բայց շատ աւե­լի խեղճ ճշ­մար­տա­խօս­ներ, որոնց ու­ղեղ­նե­րուն մէջ թխմ­ուած է, թէ ճշ­մար­տա­խօ­սու­թիւնը մարդ­կա­յին ազ­նիւ յատ­կա­նիշ մըն է: Եւ այս­պէս, այ­սօր մեր քա­ղա­քին շատ­ցած ագ­ռաւ­նե­րը կը կապ­ուին պա­տե­րազ­մին, քա­ղա­քին դժ­խեմ ճա­կա­տագ­րին, եւ կը գա­մեն իրենց ալ ճա­կա­տա­գի­րը, որ­պէս … վա­տի բան­բեր­ներ:

Մարուշ Երամեան