Մի­ջին արե­ւել­քի ծաղ­կուն գա­րու­նը իր հե­ղե­ղա­յին յոր­ձա­նու­տով խեղ­դա­մահ ըլ­լա­լու ահա­ւոր վտան­գի են­թար­կեց նա­եւ Հայ­կա­կան այն գա­ղութ­նե­րը, որոնք կայք հաս­տա­տած էին Մի­ջին Արե­ւել­քի հիւ­րըն­կալ ափե­րը, թր­քա­կան եա­թա­ղա­նէն ետք: Լի­բա­նա­նի 15 տա­րի­ներ տե­ւող սպա­ռիչ քա­ղա­քաց­ի­ա­կան կռիւ­նե­րը ջլա­տե­ցին Լի­բա­նա­նի հայ­կա­կան գաղ­թօ­ճա­խը եւ ստի­պե­ցին բա­րե­կե­ցիկ մեր ազ­գա­կից­նե­րը փնտ­ռե­լու նոր խա­ղաղ կայ­քեր… Հայ­կա­կա­նութ­եամբ ծաղ­կուն այդ օճա­խը հետզ­հե­տէ նօս­րա­ցաւ…

Արա­բա­կան խե­լա­հեղ գա­րու­նը հայ­կա­կան այլ գա­ղութ­նե­րը հր­կի­զե­լէ ետք, հի­մա իր­կարմիր բո­ցա­շուն­ջով կը սպառ­նայ կուլ տալ Սուր­ի­ա­կան Հա­յա­հոծ Մայր Գա­ղու­թը, Հա­լէպ քա­ղա­քը եւ Սուր­իոյ մայ­րա­քա­ղաք Դա­մաս­կո­սը: Դա­մաս­կո­սի եւ Հա­լէ­պի հա­յե­րը օր­հա­սա­կան օրեր կ՛ապ­րին. Օրա­պա­հի­կը շա­հող հայ ար­հես­տա­ւո­րը, ան­գոր­ծու­թեան հե­տե­ւան­քով անօ­թի մնա­լու շե­մին է. Նիւ­թա­կան որոշ կա­րո­ղու­թիւն ու­նե­ցող­ներ երամ-երամ թռած են ար­դէն, հայ­րե­նիք կամ այ­լուր:

Ահա­ւոր է մնա­ցո­ղին ֆի­զի­քա­կան գո­յու­թեան սպառ­նա­ցող վտան­գը… Բար­գա­ւաճ սփիւռ­քա­հայ գա­ղութ­ներ, տեն­դա­գին դրա­մա­հա­ւաք կը կազ­մա­կեր­պեն օգ­նութ­եան հաս­նե­լու թա­կար­դի մէջ բռն­ուած, ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն ճո­ղոպ­րած Սուր­իոյ հա­յու­թեան, մեր երկ­րորդ, եր­րորդ, չոր­րորդ սե­րուն­դին… Ապա­գայ սե­րուն­դին մեր, վաղ­ուայ Հա­յուն մեր…

Մտ­քով, սր­տով, հոգի­ով հոն եմ ես… Բեր­դա­քա­ղաք իմ ծնն­դա­վայրս, Ծա­ռուկ­եա­նի «Երա­զա­յին Հա­լէ­պը», ուր ռում­բեր կը տե­ղան վե­րէն- վա­րէն, կող­մե­րէն:Մար­դոր­սորդ­ներ թռ­չու­նի նման մարդ կ՛որ­սան… Գի­շեր ու ցե­րեկ Հա­լէպ եմ ես, իմ ծա­նօթ­նե­րուս, բա­րե­կամ­նե­րուս, հա­րա­զատ­նե­րուս, բո­լոր իմ ազ­գա­կից­նե­րուս հետ… Երես­պու­քով, հե­ռա­ձայ­նով… Առ­տո­րան­քով կը կապ­ուիմ իրենց հետ. զի­րենք ողջ առողջ չգտ­նե­լու… ահու­դո­ղով:

Մի­ջին Արե­ւել­քի գա­րուն­նե­րուն նման չէ Սուր­իոյ Գա­րու­նը: Հո­ղի ըն­դեր­քէն պայ­թած սար­սա­փե­լի տե­ղա­շարժ մըն է: Քա­ռա­սուն տար­ուայ խոր թմ­բի­րէ ահա­բեկ զարթ­նում մը, որ ահ­ռե­լի կը ցն­ցէ ամ­բողջ եր­կի­րը, ահ­ռե­լի երկ­րա­շարժ մըն է:

Ամ­բոխ­նե­րը ահա­բեկ խե­լա­գար­ուած ու խե­լա­հեղ կը վա­զեն ու այդ վազ­քին մէջ կը տրո­րեն ին­նի­սուն եօթ տա­րի­նե­րու հա­լալ քր­տին­քով ծաղ­կած հայ­կա­կան ծի­լերն ու բող­բոջ­նե­րը ու արե­ւին բաց­ուած կեանք բու­րող ալ վար­դե­րը մեր, կա­մայ-ակա­մայ կը կոխկռ­տեն, կը տրո­րեն, կ ՛ ոչն­չաց­նեն Հա­լէպ ապ­րող սուր­ի­ա­հայ կեան­քը:

Բա­րի ազն­ուա­հո­գի, հիւ­րա­սէր, եր­կար զու­պու­նով, լայն­կեկ շալ­վա­րով, գլ­խուն սպի­տակ ակի­լով, արաբ սուր­ի­ա­ցին, որ գրկա­բաց ըն­դու­նեց Մեծ Եղեռ­նէն ճո­ղոպ­րած վտա­րան­դի ՀԱ­ՅՈՒ ԲԵ­ԿՈՐ­ՆԵ­ՐԸ իր ֆուլն ու համ­մո­սը, իր չոր սո­խը, իր կար­միր լո­լի­կը, իր «սու­սի շէր­պէ­թը», իր «թէմր հըն­տի»ին հիւ­թը եւ իր ցո­րե­նի թուխ հա­ցը կի­սեց մեր նա­խա­հայ­րե­րուն, մեր հայ­րե­րուն հետ, բայց այ­սօր ազա­տու­թեան տեն­չով բռն­կած, ամէն բա­նա­կա­նու­թիւն կորսն­ցու­ցած կը քան­դէ թէ՛ իր օճա­խը եւ թէ հայ­կա­կան գաղ­թօ­ճա­խը:

Սուր­ի­ա­հա­յը,Հայ­րե­նի­քի սէ­րը ծուա­րած սր­տին մէջ, ար­դա­րօ­րէն կապ­ուած է իր ծնն­դա­վայ­րին եւ որ­պէս սուր­ի­ա­կան քա­ղա­քա­ցի արա­բին հա­մա­հա­ւա­սար իրա­ւունք­ներ ու­նի այդ երկ­րին մէջ: Իրա­ւունք ու­նի քու­է­ար­կե­լու եւ իր ձայ­նը լսե­լի դարձնե­լու: Պե­տա­կան դպ­րոց­նե­րու եւ պե­տա­կան հա­մալ­սան­նե­րու մէջ անվ­ճար ու­սա­նե­լու: Եւ որ­պէս լի­ար­ժէք քա­ղա­քա­ցի աշ­խա­տե­լու պե­տա­կան կա­ռոյց­նե­րու մէջ: Խտ­րու­թիւն չկա՛յ:

Արաբ գրա­կա­նու­թեան հան­րա­հայտ Գրող Դոկտ. Մու­համ­մատ Ալ­թուն­ճի այս­պէս կը նշէ հայ-արաբ սերտ կա­պե­րը «ԵՐ­ԲԵՔ ԻՐԱ­ՐՈՒ ՉԵՆ ՀԱՆ­ԴԻ­ՊԱԾ ԵՐ­ԿՈՒ ԺՈ­ՂՈ­ՎՈՒՐԴ­ՆԵՐ ԲԱ­ՐԵ­ԿԱ­ՄՈՒԹ­ԵԱՄԲ ԵՒ ՍԻ­ՐՈՎ ԻՆՉ­ՊԷՍ ՀԱ­ԼԷ­ՊԻ ԲՆԱ­ԿԻՉ­ՆԵ­ՐԸ ԵՒ ՀԱՅ ԺՈ­ՂՈ­ՎՈՒՐ­ԴԸ… ՍԷՐ ՄԸ ՈՐ ԿԸ ՏԵ­ՒԷ ԵՒ ՈՐՈՒՆ ԶՕԴՆ Է ՀԱ­ՒԱ­ՏԱՐ­ՄՈՒ­ԹԻՒՆՆ ՈՒ ԲԱՐ­ԵԱ­ՑԱ­ԿԱ­ՄՈՒ­ԹԻՒՆԸ ԵՐ­ԿՈՒՍ­ՏԵՔ»:

Հի­մա… Փլա­տակ­նե­րու ներ­քեւ ճզմը­ւած մարդ­կա­յին մար­մին­նե­րու ընդ­հա­նուր թո­հու­բո­հի փո­խա­նա­կուող կրակ­նե­րու մէջ ճզմ­ուած է նա­եւ մարդ­կա­յին ամէն զգա­ցում: Եղ­բայր-եղ­բօր կը մոր­թէ վասն հայ­րե­նի­քի եւ վասն կրօ­նի: Թէ­պէտ Ճօճ­ուած սու­րը հա­յու­թեան դէմ չէ, բայց հա­յը եր­կուս­տեք փո­խա­նա­կուող ռում­բե­րու, ար­դի զէն­քե­րու ճար­ճա­տիւ­նին առ­թած զար­հու­րան­քի մէջ, ին­զինք կորսն­ցու­ցած է: Առօր­եայ տար­րա­կան կեն­սա­կան ելեկտ­րա­կա­նու­թեան եւ ջու­րի չգո­յու­թիւնը բաւ է ար­դէն ոե­ւէ ան­հատ խու­ճա­պի մատ­նե­լու: Ամիս­նե­րէ ի վեր հա­լէպցի­ին խա­նութ­նե­րը, գրա­սեն­եակ­նե­րը փակ են: Հա­լէ­պա­հա­յը սպա­ռե­լէ ետք գր­պա­նի իր դրա­մը այ­սօր կա­րօտ է օր­ուայ հա­ցի:

Հա­յու­թեան հո­գե­ւոր բեր­դը, եկե­ղե­ցին, հո­գե­ւոր Առաջ­նորդ­նե­րը, միու­թե­նա­կան մեր հաս­տա­տու­թիւն­նե­րը, ան­կա­րե­լին կը փոր­ձեն, ան­կա­րե­լի փոր­ձան­քին ահա­ւո­րու­թիւնը մեղ­մե­լու, բայց մահ­ուան ակ­նե­րեւ շու­քը խա­ւա­րի մատ­նած է հա­լէ­պա­հու­թեան հո­գին: Դրա­մա­հա­ւաք­ներն ու ազ­գա­սի­րա­կան ելոյթ­ներն ալ ի զօ­րու չեն վտան­գի սար­սա­փը չե­զո­քաց­նե­լու, սփո­փան­քէ աւե­լի դառ­նու­թիւն կը յա­ռա­ջաց­նեն աղէ­տի սաստ­կու­թե­նէն դառ­նա­ցած հա­լէպ­ցի հա­յուն: Ի՜նչ կ՛ու­զէ մահ­ուան սար­սա­փէն սահմռ­կած Հայ մար­դու սիր­տը:

Ամէն ինչ կորսնց­նե­լէ ետք ըն­տա­նիքն ալ կորսնց­նե­լու դա­տա­պարտ­ուած հա­լէ­պա­հա­յը տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին ճակ­տին քր­տին­քով շիւղ առ շիւղ իր շի­նած բոյ­նին աւե­րու­մին ակա­նա­տես հա­լէ­պա­հա­յը: Գե­ղե­ցիկ, հանգս­տա­ւէտ բնա­կա­րան­նե­րու մէջ ապ­րող, բա­րօ­րու­թեան հա­սած հա­լէ­պա­հա­յը:
Իր տո­կու­նու­թեամբ եւ աշ­խա­տա­սի­րու­թեամբ ար­հես­տի, ոս­կեր­չա­կան ար­ուես­տի, բժշ­կու­թեան եւ առեւ­տու­րի բնա­գա­ւա­ռին մէջ յա­ռա­ջա­ցում ար­ձա­նագ­րած հա­լէպ­ցի հա­յը, ճակ­տի քր­տին­քով Սուր­իոյ հո­ղի ծաղ­կու­մին սա­տա­րող հա­լէ­պա­հա­յը տա­րի­նե­րու իր տք­նա­ջան աշ­խա­տան­քին ար­դար վա­յել­քէն զրկ­ուած, շշ­մած, քա­րա­ցած հա­լէպ­ցի հա­յը: Մղ­ձա­ւան­ջա­յին օրեր ապ­րող հա­լէպ­ցի հա­յը, հի­մա բնիկ տե­ղացի­ին նման ինք եւս ահա­բեկ զարթ­նու­մի մէջ է: Երա­զա­յին ապ­րած իր կեան­քը Մի­ջին Արե­ւել­քի հիւ­րըն­կալ ափե­րուն. Երա՜զ էր ու­րեմն:

Հե­ռա­տես չեղա՛ւ հա­լէպ­ցի հա­յը:

Եղաւ երախ­տա­գէտ զինք գր­կող արա­բին ու զրկ­ուած հայ­րե­նի հո­ղէն որ­դեգ­րեց այն հո­ղը, որ ապաս­տան տուաւ իրեն եւ իր երազ­նե­րու գե­ղե­ցիկ դղ­եա­կը կա­ռու­ցեց Հա­լէ­պի պատ­մա­կան հո­վանի­ին ներ­քոյ, ամուր խա­րիս­խի վրայ կար­ծեց հիմ­նել իր եւ իր զա­ւակ­նե­րուն կեան­քի կռ­ուա­նը, Խաբ­կանք է՛ր ու­րեմն իր երա­զը… Հի­մա ձեռ­նու­նայն ու կոր­ծա­նա­րար աղէ­տէն սար­սա­փա­հար, հա­մա­կուլ պա­տու­հա­սէն խու­ճա­պա­հար, իր դէմ կը գտ­նէ բո­լո­րո­վին այլ ինք­նա­կո­րոյս սուր­ի­ա­ցի արաբ մը:

1915-ի Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն ետք հայ­րե­նի հո­ղէն ար­մա­տա­խիլ եղած հայ ազ­գը հա­րիւր ամ­եա­կի սե­մին ար­մա­տա­խիլ է այժմ իր ծնն­դա­վայ­րէն ալ… կար­ծեց­եալ իր երկ­րորդ հայ­րե­նի­քէն ալ: Ուր է երկ­նից խոս­տաց­եա՛լ ար­դա­րու­թիւնը հա­յուն: Կորս­ուած հա­ւատքն ու յոյ­սը հա­յու՛ն: Ար­դա­րու­թեան պա­հանջք կան­չը հա­լէ­պա­հա­յուն:
Հա­լէ­պա­հա­յու­թեան կան­չը մեր չոր­րորդ սե­րուն­դի հայ պա­տանիի սր­տի կանչն է նա­եւ:

ԱՐ­ԴԱ­ՐՈՒ­ԹԵԱՆ ԿԱՆ­ՉԸ
Ու՛ր փնտ­ռեմ քեզ ար­դա­րու­թիւն Ան­տա­ռի խո­րե՛րը
Թէ խո­րը ամե­հի ծո­վուն
Ու՜ր ես դուն
Անար­դա­րու­թիւնը սան­ձար­ձակ
Փո­թո­րիկ կը յա­րու­ցա­նէ.
Դէս ու դէն կը հար­ուա­ծէ
Ար­դա­րու­թեան անու­նով
Անար­դա­րու­թիւն կ՛ընէ:
Անար­դա­րու­թեան նժա­րը ծանր կը կշռէ
Ան­մե­ղին ար­ցուն­քը յոր­դա­ռատ կ՛անձ­րե­ւի պէս կը հո­սի.Առանց քե­զի վա­յի ձոր է երկ­րա­գուն­դը… Ար­դա­րը յու­սա­հատ կը հա­ռա­չէ
Մարդ­կու­թիւնը բազ­կա­տա­րած քեզ կը կան­չէ: Ու՜ր ես դուն
Մարդ­կա­յին խիղ­ճին մէջ ես արդ­եօք թէ այ­լուր:
Մար­դիկ ան­դա­դար անունդ կը հո­լո­վեն
Ար­դա­րու­թիւնը հազ­ուա­գիւտ է
Թան­կա­գին է կ՛ըսեն.
Քու անու­նովդ եր­դում կ՛ընեն
Մենք ար­դար ենք կը յո­խոր­տան ու անար­դա­րու­թեան մէջ կը լո­ղան… Մարդ­կա­յին խիղճն ալ թա­փուր է
Հոն ա՛լ չկաս դուն:
Ի՛նչ ընեմ ես… Ու`ր փնտ­ռեմ քեզ
Ո՛ւր է ճամ­բան որ կը տա­նի
Հա­ւատ­քի Ճշ­մար­տու­թեան
Մարդ­կա­յին Ար­դա­րու­թեան:
Վ.Ս.

Լիւսի Սիւլահեան
«ԳԱՆՁԱՍԱՐ», 5 Մարտ 2013